Fizjoterapeuta dla dentystów – jak zadbać o dobrą postawę przy pracy

biodrach. Środkowa grupa wiekowa to lekarze, u których doszło do kompensacji i którzy potrafią radzić sobie z niwelowaniem napięć mięśniowo-powięziowych. Okresowo potrzebują pomocy fizjoterapeutycznej, aby przywrócić mechanizmy kompensacyjne organizmu. Przewrotnie ból u stomatologów pojawia się najczęściej wtedy, gdy nie pracują – są po całym dniu przyjmowania pacjentów w gabinecie albo na urlopie.

Gdzie boli?

Najczęściej zgłaszanymi objawami wśród stomatologów są dolegliwości bólowe mięśniowo-powięziowe okolicy kręgosłupa szyjnego, obręczy barkowej, ramion, łokci i nadgarstków, bóle kręgosłupa lędźwiowego i kończyn dolnych. Zgłaszają się również lekarze z powodu nawracających bólów głowy, szumów usznych i napięcia gałek ocznych. Dominującym objawem u większości lekarzy są bóle okolicy kręgosłupa szyjnego i piersiowego. Ich główną przyczyną jest praca statyczna, która jest znacznie bardziej obciążająca od dynamicznej. Wpływa to na zwiększenie zapotrzebowania na tlen, a w związku ze stałym napięciem mięśniowym krążenie płynów ustrojowych jest zaburzone. Równocześnie układ nerwowy jest nadmiernie stymulowany.

Najczęstsze błędy

Na pytanie o pozycję przyjmowaną w trakcie pracy większość młodych lekarzy deklarowała pracę siedzącą za głową pacjenta na godzinie 12:00. Dotyczy to głównie specjalizacji ze stomatologii zachowawczej z endodoncją, periodontologii, częściowo protetyki. Najczęstszymi błędami w tej pozycji są zaokrąglone plecy i doprzednia pozycja głowy (ryc. 1). Bóle zlokalizowane są w obrębie obręczy barkowej, całego kręgosłupa i głowy w rejonie potylicznym.

Ryc. 1. Plecy zaokrąglone, doprzednia pozycja głowy.

Lekarze pracujący w pozycji siedzącej bokiem do pacjenta na godzinie 9:00-10:00 częściej doprowadzają do asymetrycznego obciążenia kręgosłupa lędźwiowego, przeciążenia mięśni obręczy barkowej po tej samej stronie i asymetrycznego ustawienia głowy (ryc. 2 i 3). Dotyczy to głównie lekarzy ze specjalizacją z ortodoncji, pedodoncji. Ból dotyczy najczęściej obręczy barkowej, kręgosłupa szyjnego, ramienia, łokcia, nadgarstka.

Ryc. 2. Przeciążenie mięśni obręczy barkowej kręgosłupa szyjnego i piersiowego.

Ryc. 3. Przeciążenie rejonu karku, mięśni kręgosłupa szyjnego.

Lekarze z dłuższym stażem zawodowym najczęściej przyjmują pacjentów w pozycji stojącej, co z reguły przeciąża podporową kończynę dolną, powodując asymetrię ustawienia miednicy, obręczy barkowej i kręgosłupa szyjnego. Jednocześnie taka postawa powoduje ucisk na narządy wewnętrzne. Równie często u tych lekarzy występują zaburzenia krążenia kończyn dolnych w postaci żylaków. Chirurdzy stomatologiczni najczęściej przyjmują pacjentów w pozycji stojącej z uwagi na lepszą stabilność postawy w trakcie zabiegu (ryc. 4).

Ryc. 4. Przeciążenie mięśni kończyny dolnej, ramienia i szyi.

W każdej specjalizacji stomatologicznej występują nieco inne łańcuchy mięśniowo-powięziowe związane z przyjmowaną pozycją ciała, specyfiką zabiegu i czasem jego wykonania. ¹ Lekarze deklarują pracę w pozycjach mieszanych, w zależności od aktualnej potrzeby. Wielu lekarzy przyznaje, że zna zasady ergonomii, lecz w związku z przyzwyczajeniem i dużym tempem pracy trudno im kontrolować swoją postawę ciała.

Pięć zasad ergonomii

Dla stomatologów najważniejsze wydaje się przestrzeganie kilkunastu zasad ergonomii poszeregowanych w pięć grup tematycznych:

1. Zwróćmy uwagę na postawę ciała.

Jeżeli chcemy pomóc pacjentowi, zadbajmy najpierw o swój komfort i bezpieczeństwo w pracy. W przeciwnym razie wyjdzie on z naszego gabinetu zadowolony, a my zostaniemy z bólem np. karku. Pierwszym krokiem do zmiany jest zwrócenie uwagi na swoje ciało i sposób, w jaki pracuje. Można ustawić kamerę i nagrać jeden dzień pracy, żeby przyjrzeć się swojej postawie. Będzie to ciekawy materiał do analizy dla fizjoterapeuty, a równocześnie ułatwi eliminację złych nawyków.

Postawa zbalansowana to pozycja wygodna, wymagająca jak najmniejszego napięcia mięśniowego, pozycja stabilna i symetryczna. Z założenia horyzontalne linie ciała, tj. linia oczu, ramion, łokci, bioder i kolan, powinny być prostopadłe do środkowej linii ciała. Aby ją zachować, w pracy stomatologa należy trzymać się kilku zasad:

• proste plecy, unikanie zaokrąglania ich w literę C,
• głowa w przedłużeniu kręgosłupa,
• siedzenie na guzach kulszowych, tj. znalezienie optymalnej pozycji dla miednicy, czyli połowy zakresu ruchu pomiędzy ruchem maksymalnego zgięcia i wyprostu w kręgosłupie lędźwiowym (ryc. 5-7),

  

  Ryc. 5. Przekorygowana pozycja odcinka lędźwiowego do przodu.

  

  Ryc. 6. Niedbała pozycja siedząca ze zniesieniem lordozy lędźwiowej.

  

  Ryc. 7. Właściwe ustawienie miednicy i kręgosłupa lędźwiowego.

• pochylenie tułowia w przód może być wykonane z bioder, ale w niewielkim zakresie,
• unikanie pochylenia w bok i rotacji tułowia,
• unikanie unoszenia barków i w miarę możliwości utrzymywanie łokci blisko tułowia,
• jeżeli jest potrzeba uniesienia ramion, to nie wyżej niż poziom obojczyków.

W pozycji stojącej należy okresowo zmieniać nogę podporową. Jeżeli zabieg z zakresu chirurgii stomatologicznej wymaga użycia większej siły, korzystnie jest wykorzystywać ruch całego ciała, zamiast generować napięcie samych ramion i przedramion. Rozluźnienie barków i ugięcie kolan oraz wykorzystanie oddechu ułatwi techniczne wykonanie zabiegu ekstrakcji zęba.

2. Przygotujmy odpowiednio stanowisko pracy.

Wykorzystujmy udogodnienia, jakie stosowane są w pracy stomatologów, m.in. lupy, wyprofilowane foteliki z podłokietnikami, system pracy na cztery ręce. ²

Ważne jest odpowiednie dopasowanie wysokości fotelika. Zbyt wysoka jego pozycja wymusza siedzenie na krawędzi, co prowadzi do utraty kontaktu pleców z oparciem i powoduje ześlizgiwanie się. Zbyt niska powoduje zniesienie lordozy kręgosłupa lędźwiowego przez tyłopochylenie miednicy. Zatem fotelik powinien być lekko pochylony w przód bądź w kształcie siodła. Przy długotrwałych zabiegach ważne jest podparcie przedramion, co zmniejsza napięcie w obręczy barkowej i kręgosłupa.

Fotel stomatologiczny powinien znajdować się na odpowiedniej wysokości, tak aby możliwy był optymalny dostęp do pacjenta. Przy wyborze modelu fotela stomatologicznego zwróćmy uwagę, aby nie był zbyt szeroki, gdyż zwiększa to dystans lekarza do pacjenta.

Stosujmy profesjonalnie dobrane i dostosowane lupy, które zabezpieczają przed pochyleniem głowy w przód.

Pracujmy w asyście na cztery ręce lub optymalnie ustawmy narzędzia w obrębie pola pracy.

3. Stosujmy przerwy.

Korzystniej dla naszego ciała jest umawiać mniejszą liczbę pacjentów, żeby można było po każdym pacjencie zrobić pięć minut przerwy i poświęcić ten czas na ćwiczenia zalecone przez fizjoterapeutę. Nawet przejście kilku kroków spowoduje chwilową zmianę napięć w całym ciele. Przestrzegamy pacjentów, żeby regularnie, dwie-trzy minuty myli zęby po każdym posiłku. Możemy przełożyć tę zasadę do spiętych mięśni – wystarczą dwie-trzy minuty ćwiczeń po każdym pacjencie, aby mięśnie były rozciągnięte i bardziej elastyczne.

Praca statyczna powinna być stosowana na zmianę z pracą dynamiczną. Jeżeli jest taka możliwość, należy tak umawiać pacjentów, aby trudne i długotrwałe zabiegi były przeplatane rutynowymi i krótkotrwałymi. ³

4. Regularnie odwiedzajmy fizjoterapeutę.

Nie czekajmy na ból, tylko stosujmy profilaktykę – każdy stomatolog powinien mieć swojego fizjoterapeutę. W trakcie pierwszej wizyty zbierany jest wywiad, następnie przeprowadzane badanie i pierwsza terapia, a na koniec zalecenia. Celem fizjoterapii jest działanie wzbudzające zdolność do regeneracji. Terapeuci manualni mają wiedzę i praktykę w stosowaniu różnych technik z wykorzystaniem dłoni do rozluźnienia napiętych mięśni. Kiedy pacjent nauczy się świadomie odczuwać i rozluźniać mięśnie, to w sytuacji bólowej może sobie doraźnie pomóc, rozmasowując te miejsca, zamiast zażywać tabletkę przeciwbólową. Odpowiednia sekwencja ruchów, takich jak głaskanie, ugniatanie czy rozcieranie, spowoduje rozluźnienie danej struktury i odczucie ulgi. Stosowanie ciepła w postaci suchych okładów (hotpack) lub nawet suszarki w miejsce napiętych mięśni powoduje poprawę krążenia i w konsekwencji zmniejszenie tonusu mięśniowego. Często zalecam ciepły prysznic trwający ok. 10 minut na okolicę obręczy barkowej po całym dniu pracy. O częstotliwości zabiegów fizjoterapeutycznych decyduje aktualny stan danej osoby. Standardowo po ustąpieniu dolegliwości bólowych spotykam się z nią kontrolnie raz w miesiącu, potem raz na trzy miesiące, następnie raz na pół roku.

5. Żyjmy aktywnie.

Regularny, umiarkowany wysiłek fizyczny korzystnie wpływa na układ ruchu. Prowadzi do zwiększenia masy i siły mięśniowej, wzmacnia i stabilizuje stawy, zwiększa ich zakres ruchomości, zapobiega zwyrodnieniom stawów, poprawia krążenie. Podtrzymuje także prawidłową mineralizację kości, zapobiega i koryguje wady postawy, a w przypadku bólu kręgosłupa stwarza szansę powrotu do codziennych czynności. Ćwiczenia fizyczne mogą również zmniejszać zaburzenia równowagi i koordynacji ruchów. Udowodniono korzystny wpływ ruchu na spadki nastroju, lęk i depresję poprzez zmiany w układzie hormonalnym. Dodam od siebie, żeby przy tym być cierpliwym, gdyż na efekty w postaci poprawy postawy ciała trzeba chwilę poczekać.

Wnioski

• Dobra postawa nie jest luksusem i nie wymaga dużego poświęcenia, a jedynie przemodelowania swojego myślenia o sposobie pracy.
• Brak myślenia o sobie w trakcie pracy zawodowej doprowadza do sytuacji, kiedy lekarz nie jest w stanie pracować z uwagi na silne dolegliwości bólowe narządu ruchu.
• Na występowanie dolegliwości bólowych u stomatologów ma wpływ zbyt długi czas i tempo pracy, przyjmowana statyczna pozycja, brak aktywności ruchowej.
• Aby niwelować dolegliwości bólowe naturalnymi metodami, należy stosować przerwy między pacjentami na ćwiczenia oraz uprawiać regularną aktywność fizyczną o umiarkowanym nasileniu.
• Okresowe wizyty u fizjoterapeuty pomogą przywrócić balans mięśniowo-powięziowy oraz mechanizmy kompensacyjne organizmu.
• Rozwój wiedzy z zakresu ergonomii w pracy stomatologa zwiększa szanse młodszego pokolenia dentystów na mniejsze dolegliwości bólowe narządu ruchu, jeżeli będzie ta wiedza wdrażana już na poziomie studiów.