12 listopada 2026 r. American Cancer Society opublikowało zaktualizowane wytyczne dotyczące wczesnego wykrywania raka gruczołu krokowego. To pierwsza od 2010 r. istotna zmiana podejścia ACS do wczesnego wykrywania raka prostaty. Po latach rekomendowania przede wszystkim indywidualnej decyzji pacjenta i lekarza organizacja wraca do konkretnych zaleceń dotyczących regularnego oznaczania PSA.
Zgodnie z nowymi rekomendacjami:
- mężczyźni z przeciętnym ryzykiem zachorowania powinni wykonywać badanie PSA co dwa lata w wieku 50–69 lat;
- czarnoskórzy mężczyźni w Stanach Zjednoczonych powinni rozpocząć badania w wieku 45 lat i wykonywać je co roku do 69. roku życia;
- mężczyźni z silnym obciążeniem rodzinnym powinni rozpocząć badania w wieku 45 lat i wykonywać je co roku do 69. roku życia. Do tej grupy zaliczono osoby, których co najmniej jeden krewny pierwszego stopnia zachorował przed 65. rokiem życia lub u których raka prostaty rozpoznano u kilku krewnych pierwszego stopnia, niezależnie od wieku zachorowania;
- mężczyźni, których jeden krewny pierwszego stopnia zachorował w wieku 65 lat lub później, powinni wykonywać PSA co dwa lata od 45. do 69. roku życia.
W przypadku mężczyzn w wieku 70–74 lat decyzja o kontynuowaniu badań powinna być indywidualna. Należy uwzględnić ogólny stan zdrowia, przewidywaną długość życia oraz preferencje pacjenta. Jeżeli mężczyzna w tej grupie wiekowej decyduje się na dalsze badania, ACS zaleca wykonywanie PSA co dwa lata. Badania można zakończyć po uzyskaniu wyniku poniżej 3 ng/ml. Towarzystwo nie zaleca rutynowego screeningu u mężczyzn od 75. roku życia ani u osób, których przewidywana długość życia jest krótsza niż 10 lat.
Podwyższone PSA
Nowe wytyczne zwracają uwagę nie tylko na częstotliwość badań, ale również na dalsze postępowanie po uzyskaniu nieprawidłowego wyniku.
U mężczyzn w wieku 45–69 lat za wynik wymagający dalszej oceny przyjęto PSA wynoszące co najmniej 3 ng/ml. U pacjentów w wieku 70–74 lat próg ten wynosi 6,5 ng/ml.
Przed podjęciem dalszych decyzji diagnostycznych ACS zaleca ponowne oznaczenie PSA, najlepiej w okresie od dwóch tygodni do trzech miesięcy od pierwszego badania. Potwierdzone podwyższenie stężenia nie powinno automatycznie prowadzić do biopsji. Większości pacjentów należy zaproponować dalszą ocenę z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego prostaty i/lub zwalidowanego testu biomarkerowego. Wyniki tych badań mają pomóc w podjęciu decyzji o zasadności biopsji.
Istotnym elementem rekomendacji jest również aktywna obserwacja jako początkowe postępowanie u mężczyzn z rakiem prostaty o niskim ryzyku. Rozpoznanie nowotworu nie powinno automatycznie oznaczać rozpoczęcia leczenia radykalnego.
ACS nie zaleca także wykorzystywania badania per rectum jako podstawowego testu przesiewowego raka prostaty. Podstawą wczesnego wykrywania pozostaje oznaczenie PSA.
Przed rozpoczęciem badań pacjent powinien otrzymać informacje o możliwych korzyściach i ograniczeniach oznaczania PSA, ryzyku wyników fałszywie dodatnich oraz konsekwencjach dalszej diagnostyki i leczenia.
Dlaczego ACS zmieniło stanowisko?
Poprzednie wytyczne ACS z 2010 r. nie zawierały bezpośredniego zalecenia regularnego wykonywania badań PSA. Kładły nacisk przede wszystkim na indywidualną rozmowę lekarza z pacjentem, podczas której należało omówić potencjalne korzyści i zagrożenia związane z wczesnym wykrywaniem raka prostaty.
Zmiana stanowiska wynika z narastających dowodów na to, że badania PSA mogą zmniejszać śmiertelność z powodu raka prostaty i ryzyko rozpoznania choroby w zaawansowanym stadium. Znaczenie mają przede wszystkim wyniki długoterminowych obserwacji badań przesiewowych, w tym europejskiego badania ERSPC (European Randomized Study of Screening for Prostate Cancer).
Ważną rolę odgrywa również rozwój metod diagnostycznych i zmian w postępowaniu z pacjentami. Współczesna diagnostyka daje większe możliwości weryfikacji podwyższonego PSA przed wykonaniem biopsji, a aktywna obserwacja pozwala ograniczyć leczenie części nowotworów o niewielkim ryzyku progresji.
Wytyczne opracowano na podstawie systematycznego przeglądu dowodów naukowych oraz analizy modelowej korzyści i potencjalnych szkód różnych strategii badań PSA. W ocenie ACS korzyści z badań przesiewowych przeważają nad ich potencjalnymi szkodami, pod warunkiem odpowiedniego informowania pacjentów i właściwego postępowania po wykryciu podwyższonego PSA.
Jak wygląda podejście do wczesnego wykrywania raka prostaty w Europie i Polsce?
Nowe stanowisko ACS wpisuje się w szerszą dyskusję na temat bilansu korzyści i ryzyka badań przesiewowych raka prostaty. Nie oznacza jednak, że europejskie zalecenia pozostają w tyle za amerykańskimi.
Europejskie Towarzystwo Urologiczne (EAU) również rekomenduje wczesne oznaczanie PSA, ale opowiada się za strategią dostosowaną do indywidualnego ryzyka pacjenta. W wytycznych EAU z 2026 r. zaleca się zaoferowanie badania PSA poinformowanym mężczyznom:
- od 50. roku życia – bez dodatkowych czynników ryzyka;
- od 45. roku życia – z wywiadem rodzinnym raka prostaty oraz mężczyznom pochodzenia afrykańskiego;
- od 40. roku życia – nosicielom mutacji BRCA2.
EAU zaleca również uwzględnianie początkowego stężenia PSA przy ustalaniu terminów kolejnych badań. U mężczyzn z podwyższonym ryzykiem, określonym na podstawie wyjściowego wyniku PSA, można rozważyć dwuletnie odstępy między oznaczeniami. U osób bez takich czynników ryzyka kontrolę można odroczyć nawet o osiem lat. EAU podkreśla ponadto, że decyzja o wczesnym wykrywaniu powinna uwzględniać przewidywaną długość życia – mężczyźni, których oczekiwana długość życia jest krótsza niż 15 lat, prawdopodobnie nie odniosą z takich badań korzyści.
W Polsce nie funkcjonuje powszechny, populacyjny program badań przesiewowych raka prostaty z wykorzystaniem PSA. Nie oznacza to jednak, że badanie nie jest wykonywane ani że lekarze nie mogą proponować go pacjentom. PSA jest wykorzystywane w diagnostyce i indywidualnym wczesnym wykrywaniu nowotworu, z uwzględnieniem wieku, wywiadu rodzinnego, stanu zdrowia i preferencji pacjenta.
Polskie podejście do profilaktyki raka prostaty określa m.in. rekomendacja nr 40/2025 Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji z 31 marca 2025 r. Agencja rekomenduje prowadzenie działań informacyjno-edukacyjnych w populacji ogólnej oraz badań przesiewowych w wariancie oportunistycznym z wykorzystaniem PSA u mężczyzn z grup podwyższonego ryzyka.
Wskazane w rekomendacji grupy obejmują mężczyzn w wieku 50–69 lat, mężczyzn w wieku 45–49 lat z rodzinną historią raka prostaty oraz mężczyzn w wieku 40–49 lat z potwierdzonym nosicielstwem mutacji BRCA1/2. Są to zalecenia dotyczące działań realizowanych w ramach programów polityki zdrowotnej, a nie wprowadzenie ogólnopolskiego programu badań przesiewowych.
AOTMiT zwraca uwagę na ograniczenia oznaczania PSA jako testu przesiewowego. Podwyższone stężenie antygenu nie jest swoiste dla raka prostaty – może występować również w łagodnym rozroście gruczołu krokowego i stanach zapalnych. Badanie u dużej liczby bezobjawowych mężczyzn może zatem prowadzić do wyników fałszywie dodatnich, niepotrzebnych biopsji oraz nadrozpoznawalności, czyli wykrywania nowotworów, które prawdopodobnie nigdy nie zagroziłyby życiu pacjenta. Konsekwencją może być także niepotrzebne leczenie i związane z nim powikłania.
Nie tylko więcej badań, ale przede wszystkim lepsza kwalifikacja pacjentów
Aktualizacja ACS pokazuje, że dyskusja o badaniach PSA stopniowo przesuwa się z pytania, czy w ogóle wykonywać badania przesiewowe, w stronę tego, jak organizować wczesne wykrywanie, aby uzyskać możliwie największą korzyść kliniczną przy ograniczeniu szkód.
Nie chodzi wyłącznie o częstsze oznaczanie PSA. Równie ważne są właściwa kwalifikacja pacjentów, potwierdzanie nieprawidłowych wyników, wykorzystanie rezonansu magnetycznego i biomarkerów przed biopsją oraz unikanie niepotrzebnego leczenia nowotworów o niskim ryzyku.
Dla lekarzy w Polsce nowe wytyczne ACS nie stanowią automatycznej zmiany obowiązujących zaleceń. Są jednak kolejnym głosem w międzynarodowej dyskusji o tym, jak skuteczniej wykrywać raka prostaty, szczególnie u mężczyzn z podwyższonym ryzykiem zachorowania.
Źródła: American Cancer Society (ACS), CA: A Cancer Journal for Clinicians, European Association of Urology (EAU) – Guidelines on Prostate Cancer 2026, Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji (AOTMiT) – rekomendacja nr 40/2025, Narodowy Instytut Onkologii (NIO).