Wielokierunkowe działanie leków miejscowych w alergii oczu

Alergiczne zapalenie spojówek należy do najczęstszych chorób powierzchni oka i często współistnieje z alergicznym nieżytem nosa. Dominującymi objawami są świąd, zaczerwienienie, łzawienie oraz obrzęk spojówek, jednak u części pacjentów dolegliwości utrzymują się mimo stosowania miejscowych leków przeciwalergicznych. Wynika to z faktu, że za obraz kliniczny choroby odpowiada nie tylko natychmiastowa odpowiedź zależna od histaminy, ale również późna faza reakcji alergicznej. Rozwija się ona kilka godzin po kontakcie z alergenem i wiąże się z napływem eozynofilów, aktywacją limfocytów Th2 oraz uwalnianiem cytokin i innych mediatorów odpowiedzialnych za utrzymywanie się stanu zapalnego powierzchni oka ^{3, 4} . 

Dlatego współczesne leczenie alergicznego zapalenia spojówek nie koncentruje się wyłącznie na szybkim łagodzeniu objawów. Równie ważne jest ograniczenie mechanizmów odpowiedzialnych za rozwój i utrzymywanie się odpowiedzi zapalnej. Aktualne rekomendacje wskazują miejscowe leki przeciwhistaminowe o dodatkowym działaniu stabilizującym komórki tuczne jako terapię pierwszego wyboru w łagodnych i umiarkowanych postaciach choroby ⁴ . 

Do tej grupy należą m.in. azelastyna, olopatadyna i ketotifen. Wszystkie wykazują działanie przeciwhistaminowe oraz stabilizujące komórki tuczne, jednak różnią się profilem farmakologicznym. Azelastyna, zaliczana do leków o podwójnym mechanizmie działania (dual-acting antiallergic agents), łączących antagonizm receptorów H1 ze stabilizacją komórek tucznych oraz działaniem przeciwzapalnym ^{1, 2} . 

Podobnie jak olopatadyna i ketotifen, azelastyna wykazuje działanie przeciwhistaminowe oraz stabilizujące komórki tuczne. Jednocześnie badania przedkliniczne i in vitro wykazały, że hamuje syntezę i uwalnianie mediatorów uczestniczących zarówno we wczesnej, jak i późnej fazie reakcji alergicznej, w tym histaminy, leukotrienów, czynnika aktywującego płytki (PAF) oraz serotoniny, a także wykazuje działanie przeciwzapalne ^{1, 2} . Dzięki temu jej aktywność farmakologiczna nie ogranicza się wyłącznie do antagonizmu receptorów H1, lecz obejmuje również mechanizmy odpowiedzialne za rozwój i utrzymywanie się procesu zapalnego. Z klinicznego punktu widzenia może to mieć znaczenie zwłaszcza u pacjentów z bardziej nasilonym przebiegiem alergicznego zapalenia spojówek lub utrzymującym się dyskomfortem mimo leczenia przeciwhistaminowego ^{2, 3} . 

Istotnym elementem terapii jest również szybki początek oraz długi czas działania. W przypadku azelastyny poprawa objawów obserwowana jest zwykle w ciągu 15–30 min. od momentu podania, a niektóre badania wskazują na to, że lek działa już po 3 minutach ^{4, 5} . Czas działania do 12 godz. umożliwia standardowe dawkowanie dwa razy na dobę z możliwością zwiększenia częstości stosowania do czterech razy dziennie w razie potrzeby. Substancja znajduje zastosowanie w leczeniu i profilaktyce sezonowego alergicznego zapalenia spojówek u dorosłych oraz dzieci od 4. roku życia, a także w leczeniu objawowym całorocznego alergicznego zapalenia spojówek u dorosłych i młodzieży od 12. roku życia ¹ . Warto przy tym zwrócić uwagę na różnice w zakresie rejestracji poszczególnych produktów: preparat olopatadyny dostępny bez recepty jest przeznaczony do stosowania u osób od 18. roku życia, podczas gdy w przypadku produktów olopatadyny wydawanych z przepisu lekarza zakres wieku może być szerszy – wybrane preparaty są dopuszczone do stosowania już od 3. roku życia. 

Coraz większą uwagę zwraca się również na obecność konserwantów w preparatach okulistycznych. U pacjentów wymagających długotrwałego lub częstego stosowania kropli mogą one nasilać podrażnienie powierzchni oka i pogarszać komfort leczenia. Z tego względu w takich przypadkach zaleca się rozważenie preparatów niezawierających konserwantów.^3,4 

W praktyce klinicznej wybór leczenia powinien uwzględniać nie tylko szybkość uzyskania poprawy, ale również wpływ na proces zapalny odpowiedzialny za utrzymywanie się objawów. U pacjentów z bardziej nasilonym przebiegiem choroby lub niepełną kontrolą dolegliwości warto brać pod uwagę właściwości farmakologiczne poszczególnych substancji czynnych. W przypadku azelastyny obejmują one zarówno działanie przeciwhistaminowe, jak i przeciwzapalne oraz wpływ na mediatory późnej fazy reakcji alergicznej, co może stanowić dodatkową korzyść u wybranych chorych.