Green dentistry – zrównoważona stomatologia

schematy postępowania zgodne ze wskazanym nurtem ² . Dokument ściśle określa konieczność ograniczenia negatywnego wpływu stomatologii na środowisko wraz z równoczesnym podjęciem odpowiedzialności za promowanie zdrowia jamy ustnej ³ . Powyższe postanowienia znajdują odzwierciedlenie w pojęciach obecnie rozpowszechnionych jako eco-friendly dentistry lub green dentistry ^{3, 4} .

Wpływ stomatologii na środowisko

Zgodnie z informacjami przedstawionymi przez Eco-Dentistry Association (EDA) każdego roku gabinety stomatologiczne generują:

• 4,8 mln ołowianych folii
• 28 mln litrów toksycznych utrwalaczy RTG
• 3,7 ton odpadów zawierających rtęć
• 1,7 bln torebek do sterylizacji
• przeszło 680 mln ochronnych osłon na unit oraz dla pacjenta.

Przeciętny gabinet stomatologiczny rocznie zużywa ponad 200 tys. litrów wody ³ .

Negatywny wpływ stomatologii na stan ekosystemu możemy rozpatrywać jako wypadkową działań podejmowanych zarówno przez pacjenta w domu, jak i podczas leczenia profesjonalnego w gabinecie ³ . Podstawę indywidualnej profilaktyki stanowią przybory higieniczne wyprodukowane z syntetycznych tworzyw, niepodlegających recyklingowi, np. szczoteczki z plastikową rękojeścią czy też nylonowe nici dentystyczne ³ . Działalność gabinetów stomatologicznych wiąże się natomiast z generowaniem dużych ilości odpadów biomedycznych, dodatkowo wykorzystywaniem podczas procesu diagnostyki, leczenia oraz sterylizacji substancji chemicznych, które nie pozostają obojętne dla środowiska. Należy zwrócić również uwagę na eksploatację energii elektrycznej oraz wody ⁴ . Często podejmowanym przez naukowców tematem jest także potencjalne zanieczyszczenie ekosystemu związkami rtęci poprzez nieodpowiednią utylizację odpadów amalgamatu oraz jonami srebra pochodzącymi z odczynników używanych podczas utrwalania zdjęć rentgenowskich ⁵ .

Założenia green dentistry

Green dentistry jest odpowiedzią na wyżej wymienione zagrożenia wynikające z potrzeby leczenia pacjentów. Jest ona charakteryzowana za pomocą ściśle określonych zasad zebranych pod ogólną nazwą 4R (rethink, reduce, reuse, recycle) zobrazowanych na rycinie 1 ⁶ . Każde z określeń można rozwinąć w kontekście działań podejmowanych przez stomatologa ⁷ . Pierwszym z nich jest ponowna analiza schematów postępowania podczas podstawowych, codziennie przeprowadzanych zabiegów. Nowe spojrzenie na efektywność pracy, używane materiały, narzędzia oraz konsumpcję energii może nieść ze sobą regresję negatywnego wpływu na środowisko ⁶ . Redukcja, poza oczywistym ograniczeniem zużycia wody oraz energii ⁶ , powinna jednak głównie skupiać się na niwelowaniu do minimum ilości odpadów niepodlegających recyklingowi ⁷ . Należy pamiętać, że decyzje administracyjne również nie pozostają tutaj bez znaczenia. Dotyczy to w szczególności realizacji zamówień w korzystniejszej formie hurtowej zamiast detalicznej ⁷ . Istotą zrównoważonego podejścia w stomatologii jest także wykorzystywanie w jak największym stopniu przedmiotów wielokrotnego użytku (podlegających bez nadmiernego uszczerbku m.in. procesom sterylizacji) ⁶ . Ostatnim filarem 4R jest powszechnie znany recykling. Tutaj na znaczeniu zyskuje przestrzeganie zasad odpowiedzialnej zarówno dystrybucji, jak i eliminacji stosowanych materiałów ⁶ .

Rycina 1. Zasady 4R green dentistry (opracowanie własne na podstawie^3,13)

Świadomość wśród lekarzy i studentów

Wdrażanie wyżej wymienionych zaleceń pozwala na zredukowanie szkodliwego wpływu leczenia stomatologicznego na środowisko naturalne. Ponadto wiąże się z licznymi benefitami zarówno dla pacjenta, jak i lekarza dentysty ⁸ . Pomimo tak wielu argumentów przemawiających za zmianą postępowania, według badań z 2018 r. wśród ankietowanych lekarzy z Indii, mimo stosunkowo wysokiej świadomości na ten temat, problem stanowiło samo wdrożenie odpowiednich zmian w praktyce klinicznej. Przeformułowanie konwencjonalnych metod na korzyść działań zgodnych z ideologią zrównoważonej stomatologii miało miejsce dość rzadko ⁸ . Podobny wniosek wysnuto na podstawie badania przeprowadzonego wśród środowiska studentów i wykwalifikowanych lekarzy w krajach Bliskiego Wschodu, które wskazało jednoznacznie na konieczność wprowadzenia do programu studiów zajęć poruszających tę kwestię ⁹ .

Wdrażanie ekologicznych rozwiązań

Praktyka przyjazna dla środowiska naturalnego wymaga nie tylko wdrażania nowoczesnych technologii, cyfryzacji i redukcji zużycia jednorazowych, niebiodegradowalnych sprzętów. Założenia ekologicznej stomatologii kładą również nacisk na racjonalizację oraz oszczędne gospodarowanie materiałami i przyborami niezbędnymi w codziennej pracy. Analiza przypadku przeprowadzona w 2016 r. z udziałem grupy studentów stomatologii w Michigan wykazała, że wdrożenie prostych, praktycznych wskazówek w postaci listy kontrolnej (tab. 1) pozwoliło w ciągu 2 tygodni na obniżenie zużycia rękawiczek o 12%, maseczek o 8% oraz papierowych ręczników o 13% ¹⁰ .

Tabela 1. Lista kontrolna zawierająca praktyczne wskazówki pozwalające na ograniczenie zużycia materiałów podczas pracy z pacjentem (opracowanie własne na podstawie¹⁰)

Przykłady praktyczne

Założenia green dentistry są ukierunkowane na redukcję ilości odpadów, zapobieganie zanieczyszczeniom środowiska, oszczędne gospodarowanie zasobami naturalnymi, a także nowoczesne rozwiązania technologiczne ¹¹ .

Oszczędność energii oraz wody:

• Pierwszym krokiem w kierunku oszczędnego gospodarowania energią oraz ograniczenia niepotrzebnych wydatków jest zwrócenie uwagi, aby po zakończeniu pracy urządzenia zasilane prądem zostały wyłączone.
• W pomieszczeniach socjalnych oraz sanitarnych pomocne są czujniki ruchu, automatycznie włączające i wyłączające oświetlenie oraz wodę.
• Oświetlenie gabinetu za pomocą żarówek LED lub CFL pozwala obniżyć zużycie prądu nawet o 70% w porównaniu z tradycyjnym oświetleniem żarowym.
• Dzięki użytkowaniu pompy ssącej suchej możliwe jest zaoszczędzenie ponad 1300 l wody dziennie.
• Zalecone jest również użytkowanie kompresorów bezolejowych.
• Edukacja pacjenta, aby na czas szczotkowania zębów zakręcał wodę ¹² .

Redukcja ilości odpadów i zanieczyszczeń:

• Używanie separatorów do amalgamatu.
• Recykling artykułów i zużytych sprzętów.
• Korzystanie z radiografii cyfrowej, która w porównaniu z tradycyjną cechuje się ograniczeniem ekspozycji pacjenta na promieniowanie nawet o 90%, lepszą jakością obrazu, mniejszym negatywnym wpływem na zanieczyszczenie środowiska oraz możliwością zapisu zdjęcia w formie elektronicznej.
• Ograniczenie zużycia papieru poprzez wdrożenie elektronicznego systemu przechowywania dokumentacji i rejestracji pacjentów.
• Zmniejszenie zanieczyszczeń chemicznych dzięki stosowaniu biodegradowalnych środków dezynfekujących oraz sterylizacji parowej.
• Zastąpienie jednorazowych sprzętów przedmiotami nadającymi się do wielokrotnego użytku ^{12, 13} .

Czy ekologiczna stomatologia jest opłacalna?

Wdrożenie założeń ekologicznej stomatologii do codziennej praktyki początkowo wiąże się z nakładem finansowym niezbędnym do zakupu nowych urządzeń, co może zniechęcać do zmian ze względu na obawę braku zwrotu poniesionych kosztów. Jednak, jak informuje Eco Dentistry Association, te rozwiązania przynoszą nie tylko liczne korzyści dla środowiska, ale także pozwalają zwiększyć przychody. Wyniki analizy pozwoliły na oszacowanie w rocznej perspektywie korzyści finansowych wynikających z wprowadzenia przyjaznych dla środowiska rozwiązań w gabinecie stomatologicznym. Na przykład dzięki zastąpieniu jednorazowych kubeczków kubeczkami wielokrotnego użytku zwrot kosztów sięgał 178 dol., plastikowych ślinociągów metalowymi 170 dol., dzięki rezygnacji z zakładania wypełnień amalgamatowych i zastąpieniu ich materiałami złożonymi 37 tys. dol., zainstalowaniu energooszczędnych żarówek i czujników ruchu 601 dol. ¹¹

Podsumowanie

Pojęcie green dentistry powstało jako odpowiedź Światowej Federacji Dentystycznej na przyjętą przez ONZ agendę opisującą główne cele zrównoważonego rozwoju. Złożoność działań podejmowanych w celu utrzymywania odpowiedniego stanu zdrowia jamy ustnej, wykonywanych zarówno przez pacjenta w domu, jak i przez lekarza dentystę podczas świadczonych usług w gabinecie stomatologicznym, wiąże się niestety z ich negatywnym wpływem na stan ekosystemu. Wynika on głównie z produkcji odpadów niepodlegających recyklingowi, wykorzystywania dużej ilości wody i zasobów energii elektrycznej oraz stosowania potencjalnie toksycznych związków w trakcie leczenia i profilaktyki. Założenia ekologicznych rozwiązań zostały powiązane zasadą o akronimie 4R (rethink, reduce, reuse, recycle). W tłumaczeniu możemy opisać ją sumą działań łączących ponowną analizę postępowania podczas przeprowadzanych zabiegów, możliwie jak największą redukcję produkcji odpadów połączoną z ich recyklingiem oraz stosowaniem materiałów i przyrządów wielokrotnego użytku. Pomimo coraz większej świadomości wśród środowiska stomatologów, badania wskazują jednak na problemy we wprowadzeniu koniecznych zmian w gabinetach, często wynikające z przekonania o niezbędnych inwestycjach wymagających wysokiego nakładu finansowego.

Nowatorskie, ekologiczne podejście do pracy w stomatologii jest tematem szeroko dyskutowanym. Z uwagi na rozwojowy charakter, tematyka green dentistry pojawiała się dotych­czas stosunkowo rzadko na łamach czasopism naukowych. Jednak wiele stron internetowych przeznaczonych dla środowisk lekarskich promuje coraz bardziej intensywnie ideę ekologicznej stomatologii, stając się tym samym jednym z głównych źródeł informacji.