Streszczenie
Rezultaty trzech randomizowanych badań przeprowadzonych wśród starszych dorosłych wskazują, że stosowanie filtrów ochronnych zmniejsza występowanie rogowacenia słonecznego oraz raka kolczystokomórkowego. Nie stwierdzono jednak takiego działania w przypadku raka podstawnokomórkowego. Nie ma zwierzęcego modelu czerniaka występującego u ludzi, a wyniki badań obserwacyjnych często wskazują, że stosowanie filtrów ochronnych wiąże się z większym ryzykiem występowania znamion barwnikowych, czerniaka i raka podstawnokomórkowego. Wspomniane ryzyko dotyczy sytuacji, kiedy ekspozycja na promieniowanie słoneczne jest zamierzona, podyktowana chęcią opalenia się, uzyskania „zdrowego” wyglądu lub też związana jest z nieograniczonym przebywaniem na słońcu. W trzech randomizowanych badaniach wykazano, że stosowanie filtrów ochronnych przez osoby o wrażliwej skórze, planowo korzystające z promieniowania słonecznego, wydłuża czas bezpiecznego przebywania na słońcu, bez zwiększenia ryzyka wystąpienia oparzenia słonecznego. To wydłużone, bezpieczne przebywanie na słońcu może być przyczyną większego ryzyka rozwoju czerniaka u osób stosujących filtry ochronne. Nadużywanie filtrów słonecznych prowadzi więc do zwiększonej ekspozycji na promieniowanie słoneczne i pozwala na takie zachowania, które bez stosowania filtrów nie byłyby możliwe. Zalecanie używania preparatów ochronnych powinno być związane z informowaniem użytkowników, że ryzyko kancerogenezy wynika także z nadużywania filtrów ochronnych. Podobne informacje powinny znaleźć się również na opakowaniu stosowanych preparatów. Dobrym rozwiązaniem byłoby stosowanie indywidualnych dozymetrów promieniowania UV, które w sytuacji braku filtrów ochronnych informowałyby o nadmiernej, na granicy oparzenia słonecznego, ekspozycji na UV. Rozwiązaniem prowadzącym do zmniejszenia występowania czerniaka jest łączne stosowanie, przez osoby dużo korzystające ze słońca, filtrów ochronnych oraz dozymetrów.
SŁOWA KLUCZOWE
zachowanie, czerniak, promieniowanie, rak skóry, filtry słoneczne, ultrafiolet
W latach 30. XX wieku wśród populacji o jasnej karnacji korzystającej z kąpieli słonecznych zapanowała moda na stosowanie filtrów ochronnych. Początkowo miały one blokować promieniowanie UVB (280-320 nm), odpowiadające za większość oparzeń słonecznych. Wyniki badań epidemiologicznych prowadzonych w latach 80. XX w. dowiodły, że między oparzeniem słonecznym a rozwojem raków skóry, w tym również czerniaka, jest silny związek. W tym samym czasie w badaniach laboratoryjnych wykazano, że filtry ochronne, poza opóźnieniem wystąpienia reakcji rumieniowej, mogą hamować wiele innych zmian wynikających z ekspozycji na promieniowanie, co dotyczyło również raka kolczystokomórkowego. Dlatego zaczęto polecać te produkty jako środki zapobiegające rozwojowi raków skóry, również czerniaka, mimo braku dobrego modelu zwierzęcego odpowiadającego czerniakowi występującemu u ludzi.
Do niedawna zakładano, że im większa zdolność filtrów do ochrony przed oparzeniem słonecznym (tj. wysokość wskaźnika sun protection factor, SPF), tym wyższa jest ochrona przeciwko szkodliwym skutkom działania promieniowania. W latach 90. XX zaczęto podejrzewać kancerogenne działanie promieniowania UVA (320-400 nm). Pojawiły się wówczas nowe generacje filtrów ochronnych, charakteryzujące się wysokim wskaźnikiem SPF (30 i więcej) oraz zawierające substancje wybiórczo blokujące promieniowanie UVA.
W przeciwieństwie do wyników badań laboratoryjnych, rezultaty populacyjnych badań kliniczno-kontrolnych wykazywały jednak zwiększone ryzyko rozwoju czerniaka, związane ze stosowaniem filtrów ochronnych (patrz poz. piśm. 2). Wyniki retrospektywnych i prospektywnych badań kohortowych dowiodły, że stosowanie filtrów ochronnych związane jest ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia u dorosłych kobiet raka podstawnokomórkowego, a u dzieci w wieku szkolnym oraz nastolatków nabytych znamion melanocytowych. Problem zauważony dzięki wynikom badań epidemiologicznych został podkreślony rezultatami badań laboratoryjnych, które wykazały, że filtry ochronne mogą nasilać stymulację wzrostu czerniaka pod wpływem promieniowania UV.
Po 1995 roku dowiedziono, wykorzystując wyniki badań epidemiologicznych oraz badań randomizowanych, że prawdopodobną przyczyną zwiększonego ryzyka rozwoju czerniaka u osób stosujących filtry słoneczne jest opóźnianie przez nie wystąpienia oparzenia słonecznego i tym samym przedłużanie czasu ekspozycji na promieniowanie słoneczne. W tym opracowaniu zajęliśmy się omówieniem dowodów potwierdzających tę tezę i zaproponowaliśmy model wyjaśniający, dlaczego dłuższa ekspozycja na słońce może zwiększyć ryzyko wystąpienia czerniaka. Ponadto, zaproponowaliśmy sposób, w jaki można kontrolować czas spędzony w narażeniu na promieniowanie słoneczne stosując filtry ochronne.
Dodaj do ulubionych