Jak znaleźć motywację do pracy nad innymi i nad sobą też

rzeczywistości i przekonanie o wpływie na nią, czyli poczucie własnej skuteczności rozumiane jako „przekonanie, że jest się w stanie podjąć działanie, które prowadzi do określonych rezultatów, a także decydujące o tym, czy działania zostaną zainicjowane, ile wysiłku jednostka włoży w to, by działanie utrzymać, oraz jak długo będzie je kontynuować pomimo przeszkód i porażek”.

Można powiedzieć, że ludzie motywują się do działania, kiedy stawiane przed sobą cele znajdują się w zakresie ich możliwości, unikają natomiast sytuacji, które odbierają jako przekraczające ich zasoby zaradcze.

Osoby o wysokim poczuciu skuteczności podchodzą do problemu jak do zadania, widzą sens swoich działań i sami się motywują do podejmowania dalszego wysiłku w dążeniu do realizacji zamierzonych celów. Lekarz o wysokim poczuciu skuteczności ma jasno określony realny cel swoich działań, charakteryzuje się umiejętnością dostosowania się do wymogów, jakie przed nim stoją, np. w relacjach z pacjentem i jego rodziną, ponadto realnie ocenia własne możliwości i ograniczenia.

Elastyczność bez stereotypów

Poczucie skuteczności silnie koreluje z wcześniejszymi doświadczeniami, tak więc im więcej zachowań, które były wzmocnione pozytywnymi emocjami i poczuciem sensu swoich działań, tym więcej motywacji do ich powtarzania.

Elastyczność w myśleniu pozwala znaleźć motywację do poszukiwania nowych rozwiązań, realnie korzystać z własnych zasobów, jak również wziąć pod uwagę zasoby innych ludzi, np. pacjentów, do poradzenia sobie w danej sytuacji.

Inną, równie ważną, zmienną, mającą wpływ na kształtowanie się motywacji do pracy z innymi ludźmi i do ich motywowania, są przekonania oraz stereotypy dotyczące szeroko rozumianych relacji interpersonalnych i zachowań ludzkich.

Stereotypy stanowią ważną część funkcjonowania jednostki i nierzadko zawierają niepełną, zniekształconą wiedzę na temat ludzi, grup społecznych, zachodzących zjawisk. Stereotyp to w pewnym sensie uporządkowany i emocjonalnie zabarwiony schemat, który organizuje poznawaną rzeczywistość i ukierunkowuje myślenie. Mogą być one przyjęte w wyniku własnych doświadczeń, jak również z doświadczeń innych ludzi.

Raz nadana etykietka (pozytywna lub negatywna) staje się wyznacznikiem uogólnionego myślenia o drugim człowieku i podporządkowuje sposób budowania porozumienia. Na przykład myślenie: „Z takim człowiekiem nie ma szans się porozumieć” staje się samospełniającą się przepowiednią i wyznacza sposób reagowania, doboru słów oraz środków radzenia sobie z wyzwaniem, jakim może być trudne zachowanie pacjenta. Nawyki korzystania z wypracowanych wzorców myślenia i działania przesłaniają często perspektywę ich oceny, prowadzą do tendencyjnych, schematycznych zachowań i w rezultacie demotywują do podejmowania wysiłku w kierunku zrozumienia drugiego człowieka oraz poszukiwania jego realnych zasobów zaradczych.

Dlatego tak ważne jest, aby swoje oceny, szczególnie te, które powstają pod wpływem wzburzenia, niechęci, stresu, poddawać krytycznej weryfikacji i odpowiedniej rewizji. Nierzadko po głębszym poznaniu powodów zachowania drugiego człowieka okazuje się, że stanowi ono, w wyjątkowych sytuacjach, np. w chwili otrzymania diagnozy o ciężkiej chorobie, informacji o negatywnych skutkach leczenia, właściwą i zrozumiałą reakcję.

Zmęczenie blokuje

Schematyczne działania, bez pogłębionej samoświadomości i znajomości procesów psychicznych wpływających na ludzkie zachowania, prowadzą do wypracowania autodestrukcyjnych zachowań i w konsekwencji do przewlekłego zmęczenia.

Im większe zmęczenie, tym więcej niecierpliwości, braku koncentracji, rozdrażnienia i potrzeby oddalenia od siebie bodźców, które wymagają wysiłku poznawczego oraz fizycznego. W takiej sytuacji np. lekarz może skracać czas wizyty pacjenta, pomijać pewne wątki, nerwowo reagować na konieczność ponownego tłumaczenia niezrozumiałej kwestii, unikać kontaktu wzrokowego.

W literaturze przedmiotu znajdziemy doniesienia, iż kluczowym powodem rozwoju wypalenia zawodowego jest generalizowanie doświadczenia niepowodzenia w zmaganiu się ze stresem i przekonanie o nieskuteczności działań w radzeniu sobie z:

• napięciem,
• obciążeniem,
• zmęczeniem,
• frustracją w pracy zawodowej, a nierzadko również w życiu osobistym.

Badacze wskazują na konieczność większej samoświadomości człowieka dotyczącej zachowań, które, wyuczone przez lata, nierzadko narażają go na poważne problemy w konfrontacji z obciążeniami natury psychofizycznej. Zmęczenie jest ważnym elementem blokującym motywację do podejmowania nowych działań i siłą rzeczy wymusza korzystanie z wypracowanych wzorców.

Warunki skutecznej motywacji

Rozpoznanie rozmówcy – kogo mam motywować?

Objawy fizyczne, diagnoza choroby, to wszystko dotyczy żywego człowieka, którego nie można sprowadzić do roli chorego organizmu i wyrwać z kontekstu jego życia.

Dlatego tak ważną rolę stanowią informacje socjodemograficzne dotyczące:

• wieku,
• wykształcenia,
• stanu cywilnego,
• miejsca zamieszkania,
• wsparcia rodziny,
• wiedzy na temat choroby,
• sposobów formułowania oczekiwań (słowa, skróty myślowe, deficyty poznawcze),
• zaburzeń psychicznych, np. wcześniejszy epizod depresji.

Te dane stanowią istotną informację, w jakim okresie rozwoju jednostki przeżywa ona kryzys związany z chorobą, dolegliwościami. Każdy etap rozwojowy człowieka (dzieciństwo, dojrzewanie, wczesna dorosłość, późniejsza dorosłość, starość) wyznacza dynamikę rozwoju na wielu płaszczyznach: fizycznej, psychicznej i społecznej. Jej naruszenie wiąże się z utratą ważnych dla jednostki wartości, co nierzadko wywołuje poważny kryzys psychologiczny. Dlatego zrozumienie istoty funkcjonowania pacjenta pod względem fizycznym, psychicznym i socjodemograficznym może stanowić dla lekarza wskazówkę, jak w bezpieczny i korzystny dla obydwu stron sposób prowadzić rozmowę i motywować go do ewentualnych zmian zachowań.

Realne wyznaczanie celów

Cel pobudza do wysiłku, wzmaga wytrwałość, ukierunkowuje, skłania do poszukiwania rozwiązań. Jesteśmy zmotywowani tylko do zadań, które oceniamy pozytywnie, będących w zasięgu naszych możliwości, niegenerujących nadmiernego wydatku energii.

W pracy z pacjentem celem dla lekarza może być:

• chęć pomocy osobie chorej w większym zaangażowaniu w leczenie,
• chęć pomocy w przestrzeganiu zaleceń lekarskich i zmianach nawyków życiowych,
• realne uświadomienie sobie swojej roli w zaangażowaniu się pacjenta w proces jego zmian.

Poprawna komunikacja

Komunikacja lekarza z pacjentem to bardzo ważne narzędzie wzajemnego porozumienia, które stanowi podstawę procesu leczenia oraz wzajemnej współpracy. Każda wiadomość obok zawartych treści ma wymiar relacji. Oznacza to, że przy każdej rozmowie równocześnie przekazuje i odbiera się wiadomości aprobujące oraz dezaprobujące. Rozmówcy mogą nie być tego świadomi.

Dlatego podstawą poprawnej komunikacji jest wzajemne zrozumienie. Mają na nie wpływ trzy składniki:

1. uwaga, jaką mają względem siebie rozmówcy,

2. pozytywne uczucia,

3. zrozumienie wzajemnych intencji – werbalnych i niewerbalnych.

W literaturze tematu wśród kompetencji lekarza zapewniających właściwą komunikację z pacjentem wymienia się:

1. zaangażowanie emocjonalne rozumiane jako akceptacja pacjenta,

2. przestrzeganie wartości etycznych i związanych z nim reguł postępowania,

3. stworzenie przejrzystych struktur poznawczych:

• zrozumiały język dostosowany do możliwości poznawczych pacjenta,
• kontakt werbalny,
• ustalenie jasnych zasad współpracy,
• empatia – zrozumienie potrzeb, możliwości i ograniczeń pacjenta,
• uwzględnienie stanu psychicznego pacjenta (np. lęk, złość, niepokój, depresja),
• upewnienie się, że pacjent zrozumiał zalecenia: „Czy to, co mówię, jest dla pani zrozumiałe?”,
• unikanie przeciążenia pacjenta informacjami dotyczącymi choroby i jej leczenia,

4. umiejętne zadawanie pytań – nieodpowiednio postawione pytanie wywołuje niepożądaną odpowiedź i jednocześnie uruchamia lawinę niespodziewanych reakcji. Umiejętność zadawania właściwych pytań jest wbrew pozorom sztuką wymagającą obycia merytorycznego oraz opanowania szczególnych form językowych,

5. aktywne podejście do problemu pacjenta (konsultacje z innymi specjalistami, np. psychologiem, psychiatrą, ginekologiem itd.),

6. otwartość i elastyczność w porozumiewaniu się,

7. gotowość do uznania własnych ograniczeń i błędów,

8. empatia, jak również obiektywizm i bezstronność lekarza, czyli świadomość projekcji na rozmówcę osobistych schematów myślowych,

9. umiejętność zachowań asertywnych,

10. troska o dobro innych,

11. gotowość do przyjęcia swoich ograniczeń i błędów,

12. odpowiedzialność,

13. kultura osobista,

14. umiejętności komunikacyjne.

Edukacja źródłem motywacji

Zmiany zachowań nie zachodzą szybko i nierzadko pozostają w sferze planów. Nawyki, nawet te nieadaptacyjne, pozwalają człowiekowi sprawować kontrolę, dzięki której ma on poczucie bezpieczeństwa. Złamanie schematów wymaga głębokiego wglądu w dotychczasowe zachowania i ich destrukcyjny wpływ na funkcjonowanie oraz zrozumienia sensu dokonania zmian.

Dlatego też podstawą wszelkich zmian jest wiedza. Jedną z form jej dostarczania pacjentom jest edukacja, w ramach której lekarz, pielęgniarka, psycholog przekazują informacje na dany temat. Wiedza ta musi być dostosowana do możliwości intelektualnych pacjenta, jego stanu psychicznego i realnych warunków życiowych.

Główne cele psychoedukacji to:

• przekazanie wiedzy o chorobie, leczeniu, ewentualnych skutkach ubocznych,
• mobilizowanie do aktywnego udziału w terapii, pomoc w kształtowaniu aktywnej postawy wobec choroby i procesu leczenia,
• pomoc w zdobyciu umiejętności rozpoznania zachowań autodestrukcyjnych,
• powodowanie przeświadczenia o konieczności leczenia i przestrzegania zaleceń lekarskich,
• opracowanie strategii radzenia sobie ze stresem.

Główną rolą edukacji jest wzmocnienie wewnętrznych zasobów jednostki. Ponieważ jednak zasoby te ulegają wzmocnieniu i osłabieniu, edukacja powinna mieć charakter ciągły.

Wyedukowany pacjent jest bardziej skłonny, by trzymać się zaleceń lekarskich i lepiej zrozumieć sens podejmowanych wobec niego procedur medycznych oraz bardziej aktywnie planować swoje życie. Zwiększa się także wiara w lekarza prowadzącego, zaangażowanie pacjenta i jego rodziny w leczenie.

Motywacja wymaga uznania

Każda zmiana wymaga wysiłku i powinien on zostać doceniony. Pozytywne wzmocnienia pozwalają kontynuować nowe zachowania i motywują do poszukiwania nowych rozwiązań. „Wzmocnienie to każde wydarzenie, które zwiększa siłę zachowania, po jakim następuje wzmacnianie, czyli jeśli po zachowaniu danej osoby następuje wydarzenie stanowiące dla niej nagrodę lub przyjemność, zwiększa się prawdopodobieństwo ponownego wystąpienia takiego zachowania”.

Aby wzmocnienie mogło spełnić swoją rolę, warto przestrzegać kilku zasad:

• Nigdy nie można stwierdzić, że jakieś wydarzenie będzie stanowiło wzmocnienie dla zachowania, dopóki nie wypróbujemy go i nie zaobserwujemy jego wpływu na nie.
• To, co stanowi wzmocnienie dla jednej osoby, wcale nie musi być nim dla drugiej.
• Jeżeli wzmocnienie ma być skuteczne, powinno następować podczas zachowania, które jest wzmacniane, lub bezpośrednio po nim.
• Wzmocnienie musi być warunkowe, jeżeli ma być skuteczne – należy wymagać od osoby zaangażowania w pożądane zachowanie w celu utrzymania wzmocnienia.

Podczas przekazywania informacji na temat zmiany zachowania należy stosować wzmocnienia, które będą mobilizowały do podjęcia wysiłku.

Podsumowanie

Warto podkreślić, że motywacja jest bezpośrednio zależna od wielu aspektów funkcjonowania człowieka, m.in. od:

1. osobistych zasobów zaradczych,

2. poczucia wpływu na rzeczywistość,

3. dojrzałości emocjonalnej i elastyczności w dokonywaniu zmian w swoich zachowaniach,

4. pogłębiona świadomość osobistych zasobów i deficytów oraz wolna od ciągłego negatywnego oceniania postawa wobec rozmówcy mogą stać się drogą do motywacji, która będzie postawą przemyślaną, a nie przypadkową.