Spis treści

W SKRÓ­CIE

Kra­jo­we i mię­dzy­na­ro­do­we wy­tycz­ne za­le­ca­ją sto­so­wa­nie pi­sem­nych pla­nów po­stę­po­wa­nia w ast­mie, w ce­lu uła­twie­nia pa­cjen­tom roz­po­zna­wa­nia za­ostrzeń cho­ro­by i pod­ję­cia na czas od­po­wied­nich dzia­łań. Po­mi­mo tych za­le­ceń wie­lu pa­cjen­tów z ast­mą nie otrzy­mu­je ta­kie­go pla­nu, po­nad­to pla­ny róż­nią się pod wzglę­dem czy­tel­no­ści i uży­tecz­no­ści. Aby moż­na by­ło za­le­cać pa­cjen­tom ko­rzy­sta­nie z pla­nów, po­win­ny one

za­wie­rać przej­rzy­sty sche­mat po­stę­po­wa­nia oraz okre­ślać cha­rak­ter i ocze­ki­wa­ny czas wy­stą­pie­nia re­ak­cji na pod­ję­te dzia­ła­nia. Ta­ki plan po­wi­nien w ła­twy spo­sób stać się ele­men­tem prak­ty­ki le­kar­skiej. W po­niż­szym ar­ty­ku­le opi­sa­no klu­czo­we ce­chy sku­tecz­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie, w tym: zwię­złość, do­kład­ne wska­zów­ki do­ty­czą­ce roz­po­zna­wa­nia za­ostrzeń ast­my (sa­mo­kon­tro­la pa­cjen­ta) i po­dej­mo­wa­nia od­po­wied­nich dzia­łań.


We­dług za­le­ceń Na­tio­nal Ast­ma Edu­ca­tion and Pre­ven­tion Pro­gram (NA­EPP) pi­sem­ny plan po­stę­po­wa­nia w ast­mie po­win­ni otrzy­my­wać wszy­scy cho­rzy na ast­mę (nie­za­leż­nie od stop­nia cięż­ko­ści cho­ro­by). 1 Szcze­gól­nie wska­za­ne jest to u pa­cjen­tów z czę­sty­mi, cięż­ki­mi, za­gra­ża­ją­cy­mi ży­ciu za­ostrze­nia­mi ast­my w wy­wia­dach, 1 spo­śród któ­rych pi­sem­ny plan po­stę­po­wa­nia otrzy­mu­je tyl­ko 25-56%. 2, 3, 4, 5, 6

Prze­szu­ka­li­śmy ba­zę pi­śmien­nic­twa me­dycz­ne­go ME­DLI­NE, ko­rzy­sta­jąc z na­stę­pu­ją­cych słów klu­czo­wych: asth­ma, ac­tion plan, self ca­re, pa­tient ca­re plan­ning, an­ti­-asth­ma­tic agents, pa­tient edu­ca­tion. Na pod­sta­wie wy­ni­ków te­go prze­glą­du, z my­ślą o le­ka­rzach pod­sta­wo­wej opie­ki przy­go­to­wa­li­śmy prak­tycz­ne wska­zów­ki do­ty­czą­ce opra­co­wy­wa­nia uży­tecz­ne­go i sku­tecz­ne­go pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie.

Ast­ma jest cho­ro­bą prze­wle­kłą prze­bie­ga­ją­cą z okre­so­wy­mi czy epi­zo­dycz­ny­mi za­ostrze­nia­mi. Za­ostrze­nia ast­my mo­gą być przy­czy­ną ab­sen­cji w pra­cy, nie­efek­tyw­nej obec­no­ści w pra­cy, wi­zyt na od­dzia­łach po­mo­cy do­raź­nej, ho­spi­ta­li­za­cji, dys­kom­for­tu, bra­ku sa­tys­fak­cji z opie­ki le­kar­skiej; za­ostrze­nia mo­gą rów­nież spo­wo­do­wać zgon. 7, 8, 9 Pi­sem­ny plan po­stę­po­wa­nia w ast­mie jest pla­nem awa­ryj­nym, któ­ry ma po­móc pa­cjen­to­wi zmniej­szyć czę­stość i czas trwa­nia za­ostrzeń ast­my. Jest to je­den z ele­men­tów udzia­łu pa­cjen­ta w le­cze­niu, obok re­gu­lar­nych wi­zyt u le­ka­rza, kon­tro­lo­wa­ne­go sto­so­wa­nia le­ków do­raź­nych, a tak­że zwięk­sza­nia wie­dzy na te­mat ob­ser­wa­cji ob­ja­wów i czyn­no­ści płuc oraz sto­so­wa­nia le­ków. Te i in­ne aspek­ty wy­so­kiej ja­ko­ści opie­ki w ast­mie pod­su­mo­wu­je prze­gląd Cen­ters for Di­se­ase Con­trol and Pre­ven­tion. 10 Pa­cjent nie jest w sta­nie jed­no­znacz­nie roz­po­znać ata­ku ast­my tyl­ko na pod­sta­wie pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie, po­nie­waż mo­że myl­nie oce­nić ob­ja­wy, po­za tym obec­ność wy­mie­nio­nych w pla­nie ob­ja­wów mo­że być spo­wo­do­wa­na cho­ro­ba­mi współ­ist­nie­ją­cy­mi. Pi­sem­ny plan po­stę­po­wa­nia w ast­mie jest opty­mal­nym na­rzę­dziem tyl­ko w po­łą­cze­niu z nad­zo­rem le­ka­rza i edu­ka­cją pa­cjen­ta. 11

Ba­da­nia wy­ka­za­ły, że wpro­wa­dze­nie pi­sem­nych pla­nów po­stę­po­wa­nia w ast­mie ja­ko jed­ne­go z ele­men­tów sa­mo­kon­tro­li spo­wo­do­wa­ło u dzie­ci i do­ro­słych zmniej­sze­nie licz­by za­ostrzeń. 11, 12, 13 Nie są zna­ne re­zul­ta­ty ich sto­so­wa­nia z po­mi­nię­ciem opie­ki le­kar­skiej. 14 Błę­dem jest prze­ko­na­nie, że zwięk­sze­nie udzia­łu pa­cjen­ta w le­cze­niu jest skom­pli­ko­wa­ne i wy­ma­ga du­że­go za­an­ga­żo­wa­nia ze stro­ny per­so­ne­lu me­dycz­ne­go. Pro­ces ten mo­że po­le­gać na in­stru­owa­niu pa­cjen­ta, w ja­ki spo­sób ko­rzy­stać z pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie. W cho­ro­bie prze­wle­kłej udział pa­cjen­ta w pro­ce­sie lecz­ni­czym jest szcze­gól­nie waż­ny, po­nie­waż zwięk­sza u pa­cjen­ta po­czu­cie kon­tro­li nad wła­snym ży­ciem, zmniej­sza uza­leż­nie­nie od le­ka­rza i skra­ca czas do pod­ję­cia le­cze­nia, a tym sa­mym zmniej­sza czę­stość za­ostrzeń i zwią­za­ny z ni­mi dys­kom­fort.

Zgod­nie z za­le­ce­nia­mi Na­tio­nal Asth­ma Edu­ca­tion and Pre­ven­tion Pro­gram (NA­EPP), pi­sem­ny plan po­stę­po­wa­nia w ast­mie po­wi­nien być usta­la­ny dla więk­szo­ści, je­śli nie dla wszyst­kich pa­cjen­tów z ast­mą. 1 Pla­ny te są ele­men­tem pro­gra­mu le­cze­nia ast­my, a ich głów­nym za­ło­że­niem jest uła­twie­nie pa­cjen­tom wcze­sne­go roz­po­zna­wa­nia za­ostrzeń ast­my i nie­zwłocz­ne­go pod­ję­cia le­cze­nia. W ce­lu ła­twiej­sze­go przy­go­to­wa­nia pi­sem­nych pla­nów dzia­ła­nia w ast­mie, ich elek­tro­nicz­ne wer­sje po­win­ny stwa­rzać moż­li­wość za­pi­sa­nia ich ja­ko re­kor­du w elek­tro­nicz­nej ba­zie da­nych pa­cjen­ta oraz edy­to­wa­nia ja­ko for­mu­larz (np. w for­ma­cie PDF) z moż­li­wo­ścią szyb­kiej mo­dy­fi­ka­cji w za­leż­no­ści od sta­nu pa­cjen­ta.

Zna­cze­nie udzia­łu pa­cjen­ta w le­cze­niu ast­my

U pa­cjen­tów z cho­ro­bą prze­wle­kłą waż­ne jest po­zy­tyw­ne na­sta­wie­nie, po­czu­cie sku­tecz­no­ści po­dej­mo­wa­nych dzia­łań i wie­dza na te­mat cho­ro­by. Po­czu­cie sku­tecz­no­ści i po­zy­tyw­ne na­sta­wie­nie ko­re­lu­ją ze stop­niem prze­strze­ga­nia za­le­ceń, a tak­że z mniej­szą licz­bą ho­spi­ta­li­za­cji. 15 Prze­gląd dzia­łań po­dej­mo­wa­nych w ce­lu zmia­ny po­dej­ścia pa­cjen­tów wy­ka­zał, że w 57% ba­dań za­sto­so­wa­no po­łą­cze­nie edu­ka­cji z pi­sem­nym pla­nem dzia­ła­nia w ast­mie. 16 W jed­nym ba­da­niu wy­ka­za­no, że 77% pa­cjen­tów, któ­rzy po­sia­da­li pi­sem­ny plan po­stę­po­wa­nia w ast­mie roz­po­czę­ło wła­ści­wą do­ust­ną te­ra­pię gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­ida­mi. 17 Ba­da­nie z udzia­łem dzie­ci o ni­skim sta­tu­sie so­cjo­eko­no­micz­nym wy­ka­za­ło, że stra­te­gia obej­mu­ją­ca pi­sem­ny plan po­stę­po­wa­nia w ast­mie skut­ko­wa­ła lep­szym prze­strze­ga­niem za­le­ceń le­kar­skich. 18

Pa­cjen­ci nie sto­su­ją pi­sem­nych pla­nów po­stę­po­wa­nia w ast­mie naj­czę­ściej dla­te­go, że nie otrzy­mu­ją ich od le­ka­rzy. 4 W jed­nym ba­da­niu wy­ka­za­no, że 90% pa­cjen­tów ko­rzy­sta­ją­cych z pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie uzna­ło go za po­moc­ny. 4 Na pod­sta­wie in­ne­go ba­da­nia stwier­dzo­no, że pa­cjen­ci, któ­rzy ko­rzy­sta­ją z pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie, sto­su­ją go zgod­nie z wła­snym od­czu­ciem na­si­le­nia cho­ro­by. 19 Pa­cjent po­wi­nien ak­tyw­nie uczest­ni­czyć w opra­co­wy­wa­niu pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie. Jest to oka­zja, aby za­chę­cić go do za­an­ga­żo­wa­nia się w le­cze­nie, po­znać je­go ocze­ki­wa­nia zwią­za­ne z te­ra­pią oraz omó­wić moż­li­we re­ak­cje.

Struk­tu­ra pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie

Ist­nie­je kil­ka wer­sji pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie, 1, 20, 21 ma­ją one jed­nak kil­ka cech wspól­nych. Po pierw­sze, aby wy­kryć od­chy­le­nie od sta­nu do­brze kon­tro­lo­wa­nej ast­my pa­cjen­ci mu­szą ob­ser­wo­wać ob­ja­wy lub mo­ni­to­ro­wać war­to­ści PEF. Po dru­gie, każ­dy plan za­wie­ra in­for­ma­cje za­rów­no o ob­ja­wach ostrze­gaw­czych, jak i o czyn­ni­kach, któ­re mo­gą wy­wo­łać za­ostrze­nie ast­my. Po trze­cie, każ­dy plan opi­su­je dzia­ła­nia, któ­re mo­że pod­jąć pa­cjent, aby uzy­skać kon­tro­lę nad ast­mą. Po czwar­te, w pla­nach znaj­du­ją się: in­for­ma­cje na te­mat spo­dzie­wa­ne­go cza­su re­ak­cji na za­sto­so­wa­ne le­cze­nie, ob­ja­wy alar­mu­ją­ce i da­ne kon­tak­to­we (ryc. 1). Do­bry plan po­wi­nien za­wie­rać przej­rzy­sty sche­mat po­stę­po­wa­nia, tak aby pa­cjent na­uczył się roz­po­zna­wać za­ostrze­nie i roz­po­czy­nać le­cze­nie. Sche­mat po­wi­nien być in­dy­wi­du­al­nie do­sto­so­wa­ny pod wzglę­dem czyn­ni­ków wy­zwa­la­ją­cych u da­ne­go pa­cjen­ta (np. se­zo­no­wych aler­gii, za­ka­żeń wi­ru­so­wych), co po­mo­gło­by w za­an­ga­żo­wa­niu cho­re­go i uła­twi­ło­by mu na­ukę. Po­wi­nien po­nad­to wy­ko­rzy­sty­wać róż­ne for­my uła­twia­ją­ce od­biór in­for­ma­cji, np. sys­tem ko­lo­rów uży­wa­nych w ru­chu dro­go­wym; po­szcze­gól­ne stre­fy: zie­lo­na, żół­ta i czer­wo­na ozna­cza­ją wów­czas na­ra­sta­nie ob­ja­wów za­ostrze­nia (ryc. 1). Sche­mat po­stę­po­wa­nia po­ma­ga pa­cjen­tom okre­ślić, kie­dy za­sto­so­wać le­cze­nie, ja­ki lek za­sto­so­wać i w ja­kiej daw­ce, jak dłu­go sto­so­wać lek oraz cze­go moż­na spo­dzie­wać się pod­czas za­ostrze­nia ast­my. 9 Pa­cjent po­wi­nien zo­stać po­in­for­mo­wa­ny, ja­kie są ob­ja­wy cięż­kie­go i za­gra­ża­ją­ce­go ży­ciu za­ostrze­nia ast­my. 22 Ce­chy pra­wi­dło­we­go i nie­pra­wi­dło­we­go pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie wy­mie­nio­no w ta­be­li 1. 11 Ta­be­la 2 za­wie­ra prze­zna­czo­ne dla le­ka­rzy i pa­cjen­tów ze­sta­wie­nie naj­waż­niej­szych kwe­stii do­ty­czą­cych ko­rzy­sta­nia z ta­kie­go pla­nu.

Ta­be­la 1. Ce­chy pra­wi­dło­we­go i nie­pra­wi­dło­we­go pi­sem­ne­go pla­nu dzia­ła­nia w ast­mie

Ta­be­la 1. Ce­chy pra­wi­dło­we­go i nie­pra­wi­dło­we­go pi­sem­ne­go pla­nu dzia­ła­nia w ast­mie

Ta­be­la 2. Li­sta kon­tro­l­na do pi­sem­ne­go pla­nu postępowania w ast­mie

Ta­be­la 2. Li­sta kon­tro­l­na do pi­sem­ne­go pla­nu postępowania w ast­mie

Opracowywanie skutecznego i użytecznego pisemnego planu postępowania w astmie
Opracowywanie skutecznego i użytecznego pisemnego planu postępowania w astmie

Przy for­mu­ło­wa­niu do­bre­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie na­le­ży wziąć pod uwa­gę za­sób słów oraz po­ziom wy­kształ­ce­nia pa­cjen­ta. W przy­pad­ku dzie­ci ce­lem pla­nu jest edu­ka­cja ro­dzi­ców i prze­ka­za­nie im in­for­ma­cji na te­mat ob­ja­wów, któ­re ro­dzic mo­że za­ob­ser­wo­wać (ta­kich jak wcią­ga­nie mię­dzy­że­brzy). 1 Gdy sło­wo dru­ko­wa­ne nie jest ty­po­wym źró­dłem in­for­ma­cji dla pa­cjen­ta, na­le­ży roz­wa­żyć al­ter­na­tyw­ną wer­sję pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie, np. z uży­ciem ilu­stra­cji. 23 In­nym roz­wią­za­niem jest roz­mo­wa te­le­fo­nicz­na z pie­lę­gniar­ką lub in­nym pra­cow­ni­kiem służ­by zdro­wia, któ­ry w ra­zie po­trze­by udzie­la pa­cjen­to­wi po­rad, ko­rzy­sta­jąc z pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie. Jest to tyl­ko je­den z przy­kła­dów, w ja­ki spo­sób pi­sem­ny plan po­stę­po­wa­nia w ast­mie mo­że uła­twić kon­takt mię­dzy pra­cow­ni­ka­mi służ­by zdro­wia a pa­cjen­ta­mi.

Mo­ni­to­ro­wa­nie sta­nu pa­cjen­ta

Sche­mat po­stę­po­wa­nia opie­ra się na mo­ni­to­ro­wa­niu ob­ja­wów lub wy­ni­ków PEF. Ba­da­nie For­mo­te­rol and Cor­ti­co­ste­ro­ids Es­ta­bli­shing The­ra­py (FA­CET) wy­ka­za­ło jed­nak, że o roz­po­czę­ciu le­cze­nia pred­ni­zo­nem pa­cjen­ci de­cy­du­ją przede wszyst­kim na pod­sta­wie za­ob­ser­wo­wa­nych ob­ja­wów. 24 Za­sad­ni­czym ele­men­tem mo­ni­to­ro­wa­nia w opar­ciu o ob­ja­wy jest roz­po­zna­nie wszel­kich od­chy­leń od sta­nu do­brej kon­tro­li ast­my. W sy­tu­acji gdy ast­ma jest sła­bo kon­tro­lo­wa­na, wpro­wa­dze­nie pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia jest trud­ne, po­nie­waż zwięk­sza to dez­orien­ta­cję pa­cjen­ta i wy­ma­ga więk­sze­go za­an­ga­żo­wa­nia od le­ka­rzy i per­so­ne­lu me­dycz­ne­go. Przed opra­co­wa­niem opty­mal­ne­go pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie ko­niecz­ne jest uzy­ska­nie sta­nu do­brej kon­tro­li ast­my, co za­zwy­czaj wy­ma­ga czę­stych wi­zyt u le­ka­rza. Pi­sem­ny plan po­stę­po­wa­nia w ast­mie nie za­stą­pi opie­ki le­kar­skiej pa­cjen­tom ze sła­bo kon­tro­lo­wa­ną ast­mą.

Prak­tycz­nym roz­wią­za­niem jest kwe­stio­na­riusz kon­tro­li ast­my, któ­ry po­ma­ga pa­cjen­tom prze­zwy­cię­żyć pro­blem zmien­nej per­cep­cji ob­ja­wów. Kwe­stio­na­riusz uła­twia mo­ni­to­ro­wa­nie ob­ja­wów za­rów­no pa­cjen­tom, jak i oso­bom, któ­re spra­wu­ją nad ni­mi opie­kę. Umoż­li­wia spraw­dze­nie, czy pa­cjent sto­su­je się do in­struk­cji oraz zwra­ca uwa­gę na ob­ja­wy wy­ma­ga­ją­ce szcze­gól­nej ob­ser­wa­cji. 25 Ist­nie­je kil­ka za­twier­dzo­nych kwe­stio­na­riu­szy, któ­re po­zwa­la­ją pa­cjen­tom i le­ka­rzom szyb­ko oce­nić sto­pień kon­tro­li ast­my. 26 Z trzech wy­mie­nio­nych w Na­tio­nal Asth­ma Edu­ca­tion and Pre­ven­tion Pro­gram (NA­EPP) kwe­stio­na­riu­szy po­le­ca­my Asth­ma Con­trol Test (ACT), któ­ry ma prze­wa­gę nad Asth­ma Con­trol Qu­estion­na­ire, po­nie­waż nie wy­ma­ga od pa­cjen­ta wy­ko­ny­wa­nia żad­nych prze­li­czeń. 27 Trze­ci kwe­stio­na­riusz, Asth­ma The­ra­py and As­ses­sment Qu­estion­na­ire, nie był tak wni­kli­wie ba­da­ny pod wzglę­dem wia­ry­god­no­ści, czu­ło­ści i po­wta­rzal­no­ści u do­ro­słych pa­cjen­tów. W Asth­ma Con­trol Test pa­cjen­ci oce­nia­ją ob­ja­wy z ostat­nich 4 ty­go­dni; licz­ba punk­tów wska­zu­je, czy ast­ma jest kon­tro­lo­wa­na. 27 Asth­ma Con­trol Test mo­że być sto­so­wa­ny łącz­nie z re­gu­lar­ny­mi wi­zy­ta­mi lub pod­czas dłu­go­ter­mi­no­we­go mo­ni­to­ro­wa­nia do­mo­we­go. Przy­kła­do­wy Asth­ma Con­trol Test moż­na zna­leźć na stro­nie www.asth­ma­con­trol.com.

Mo­ni­to­ro­wa­nie PEF

Po­miar szczy­to­we­go prze­pły­wu wy­de­cho­we­go (PEF) jest obiek­tyw­ną me­to­dą oce­ny prze­pły­wu po­wie­trza w dro­gach od­de­cho­wych, któ­rą pa­cjen­ci mo­gą sto­so­wać sa­mo­dziel­nie w ce­lu sa­mo­kon­tro­li. Wa­dą tej me­to­dy jest jed­nak fakt nie­sto­so­wa­nia się wie­lu pa­cjen­tów do za­le­ceń co­dzien­ne­go wy­ko­ny­wa­nia po­mia­ru. Ko­rzy­ści z po­dej­ścia opar­te­go na po­mia­rach PEF od­no­szą pa­cjen­ci sła­bo uświa­do­mie­ni, któ­rzy sta­le lek­ce­wa­żą na­ra­sta­nie ob­ja­wów ast­my i zwę­że­nia dróg od­de­cho­wych. 25, 28, 29 U pa­cjen­tów z du­żym po­zio­mem lę­ku, ła­two ule­ga­ją­cych pa­ni­ce, któ­rzy ma­ją po­czu­cie ob­tu­ra­cji dróg od­de­cho­wych, pod­czas gdy ta­ka nie ist­nie­je, plan le­cze­nia opar­ty je­dy­nie na kon­tro­li ob­ja­wów mo­że skut­ko­wać włą­cza­niem le­cze­nia zbyt wcze­śnie. 30 Gdy wy­stą­pią ob­ja­wy po­gor­sze­nia kon­tro­li cho­ro­by, w ce­lu po­twier­dze­nia ob­tu­ra­cji za­le­ca­my po­dej­ście opar­te na mo­ni­to­ro­wa­niu ob­ja­wów w po­łą­cze­niu z po­mia­rem PEF. Wy­bo­ru, któ­rą me­to­dę włą­czyć do pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie (PEF, mo­ni­to­ro­wa­nia ob­ja­wów czy oby­dwie jed­no­cze­śnie), po­wi­nien do­ko­ny­wać le­karz, uwzględ­nia­jąc pre­fe­ren­cje pa­cjen­ta. 31, 32, 33 Je­śli mo­ni­to­ro­wa­nie PEF jest czę­ścią pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie, su­ge­ru­je­my, aby ob­ni­że­nie PEF o 20% od naj­lep­sze­go wy­ni­ku PEF pa­cjen­ta, za­re­je­stro­wa­ne w dwóch ko­lej­nych po­mia­rach wy­ko­ny­wa­nych co 24 h, by­ło jed­nym z sy­gna­łów ostrze­gaw­czych w sche­ma­cie dzia­ła­nia. W ba­da­niu FA­CET za­ob­ser­wo­wa­no, że u 69% pa­cjen­tów war­to­ści PEF są ob­ni­żo­ne co naj­mniej o 20% w cią­gu 14 dni po­prze­dza­ją­cych za­ostrze­nie ast­my. 24

Roz­po­zna­wa­nie ry­zy­ka za­ostrze­nia ast­my za­gra­ża­ją­ce­go zgo­nem

Opie­ka le­kar­ska nad cho­ry­mi na ast­mę po­win­na uwzględ­niać ry­zy­ko za­gra­ża­ją­ce­go ży­ciu za­ostrze­nia. Do czyn­ni­ków ry­zy­ka wy­stą­pie­nia ta­kie­go za­ostrze­nia na­le­żą: prze­by­te wcze­śniej cięż­kie za­ostrze­nia, ≥2 ho­spi­ta­li­za­cje z po­wo­du ast­my w mi­nio­nym ro­ku, ≥3 wi­zy­ty na od­dzia­le ra­tun­ko­wym w mi­nio­nym mie­sią­cu, zu­ży­cie >2 po­jem­ni­ków krót­ko­dzia­ła­ją­ce­go β2-mi­me­ty­ku w cią­gu mie­sią­ca, sła­be od­czu­wa­nie zmniej­szo­nej droż­no­ści dróg od­de­cho­wych, uczu­le­nie na grzy­by ple­śnio­we z ga­tun­ku Al­ter­na­ria, brak pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie, cho­ro­ba ukła­du krą­że­nia, in­na prze­wle­kła cho­ro­ba płuc, ni­ski sta­tus so­cjo­eko­no­micz­ny, uza­leż­nie­nie od sub­stan­cji psy­cho­ak­tyw­nych oraz cięż­kie za­bu­rze­nia psy­chicz­ne. 1 Pa­cjen­tów na­le­ży po­in­for­mo­wać, że po­win­ni skon­tak­to­wać się z le­ka­rzem, je­śli po za­sto­so­wa­niu le­ków za­le­co­nych w pla­nie po­stę­po­wa­nia nie na­stę­pu­je po­pra­wa. Pa­cjen­ci z wy­mie­nio­ny­mi czyn­ni­ka­mi ry­zy­ka od­no­szą ko­rzy­ści nie tyl­ko ze szcze­gó­ło­wo opra­co­wa­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia w ast­mie, ale tak­że ze ści­słej współ­pra­cy z le­ka­rzem pod­czas ko­rzy­sta­nia z pla­nu. Mo­że to po­cząt­ko­wo wy­ma­gać czę­stych wi­zyt u le­ka­rza, ale skut­kiem jest lep­sza kon­tro­la ast­my.

Edu­ka­cja pa­cjen­tów z ast­mą do­ty­czą­ca sto­so­wa­nych le­ków

Wie­dza o cho­ro­bie, po­czu­cie sku­tecz­no­ści po­dej­mo­wa­nych dzia­łań i wła­ści­we na­sta­wie­nie pa­cjen­ta są waż­ny­mi czyn­ni­ka­mi w sa­mo­dziel­nej kon­tro­li ast­my. Waż­ne jest, aby pa­cjent ro­zu­miał cel sto­so­wa­nia róż­nych le­ków za­le­ca­nych w ast­mie. In­for­ma­cje ma­ją­ce po­móc pa­cjen­tom zro­zu­mieć wska­za­nia do sto­so­wa­nia po­szcze­gól­nych le­ków przed­sta­wi­li Igna­cio­-Gar­cia i Gon­za­lez­-San­tos 34 (tab. 3). Po­ni­żej przed­sta­wio­no in­for­ma­cje o le­kach naj­czę­ściej sto­so­wa­nych w za­ostrze­niach ast­my.

Ta­be­la 3. In­for­ma­cje dla pa­cjen­tów o le­kach prze­ciw­ast­ma­tycz­ny­ch wymienionych w pla­nie postępowania w ast­mie

Ta­be­la 3. In­for­ma­cje dla pa­cjen­tów o le­kach prze­ciw­ast­ma­tycz­ny­ch wymienionych w pla­nie postępowania w ast­mie

Krót­ko­dzia­ła­ją­ce le­ki roz­sze­rza­ją­ce oskrze­la:

In­struk­cja dla pa­cjen­ta. Sto­suj lek, gdy wy­stą­pi dusz­ność.

Kie­dy sto­so­wać? Pa­cjen­ci po­win­ni być po­in­for­mo­wa­ni, że lek na­le­ży za­sto­so­wać, gdy wy­stą­pi dusz­ność spo­czyn­ko­wa lub dusz­ność pod­czas wy­sił­ku, ka­szel, ucisk w klat­ce pier­sio­wej, świsz­czą­cy od­dech lub ob­ni­że­nie PEF o 10-20% od war­to­ści na­leż­nej.

Co to jest? Krót­ko­dzia­ła­ją­ce le­ki roz­sze­rza­ją­ce oskrze­la wy­stę­pu­ją w po­sta­ci in­ha­la­to­rów z licz­ni­ka­mi da­wek (sal­bu­ta­mol, pir­bu­te­rol czy le­wal­bu­te­rol). W ostat­nim cza­sie w in­ha­la­to­rach zmie­nio­no pro­pe­lant (no­śnik le­ku w ae­ro­zo­lu); ze wzglę­du na ochro­nę śro­do­wi­ska chlo­ro­flu­oro­kar­bon za­stą­pio­no hy­dro­flu­oro­al­ka­nem. In­nym spo­so­bem do­star­cze­nia krót­ko­dzia­ła­ją­ce­go β­-mi­me­ty­ku do ukła­du od­de­cho­we­go jest ne­bu­li­za­cja (no­śni­kiem słu­żą­cym do roz­py­la­nia le­ku jest płyn za­mie­nia­ny przez ne­bu­li­za­tor w pa­rę). Ne­bu­li­za­tor jest urzą­dze­niem mniej po­ręcz­nym niż prze­no­śne in­ha­la­to­ry z licz­ni­ka­mi da­wek, co mo­że ogra­ni­czać moż­li­wo­ści do­star­cza­nia le­ku.

Ile i jak czę­sto? W przy­pad­ku ła­god­nej dusz­no­ści sto­su­je się 2-4 wde­chy sal­bu­ta­mo­lu co 4 h. Je­śli dusz­ność jest cięż­ka sto­su­je się 2 wde­chy sal­bu­ta­mo­lu co 5 mi­nut do łącz­nej daw­ki 20 wde­chów (je­śli w cią­gu go­dzi­ny nie na­stą­pi po­pra­wa na­le­ży skon­tak­to­wać się z le­ka­rzem). Sku­tecz­ne jest rów­nież po­da­nie krót­ko­dzia­ła­ją­cych β2-mi­me­ty­ków za po­mo­cą ne­bu­li­za­to­ra.

Dla­cze­go nie ma po­pra­wy? Zwięk­szo­ne za­po­trze­bo­wa­nie na krót­ko­dzia­ła­ją­ce β2-mi­me­ty­ki jest sy­gna­łem, że ob­ja­wy ta­kie jak ka­szel, dusz­ność czy zwę­że­nie dróg od­de­cho­wych mo­gą być spo­wo­do­wa­ne obec­no­ścią ślu­zu, sta­nem za­pal­nym al­bo przy­czy­ną in­ną niż ast­ma. Pa­cjen­ci, u któ­rych po­pra­wa po za­sto­so­wa­niu krót­ko­dzia­ła­ją­cych β2-mi­me­ty­ków by­ła nie­wiel­ka po­win­ni prze­ka­zać to le­ka­rzo­wi, po­nie­waż sy­tu­acja ta wy­ma­ga do­dat­ko­wych dzia­łań.

Ko­men­tarz. Oce­na re­ak­cji na krót­ko­dzia­ła­ją­ce β2-mi­me­ty­ki jest ko­lej­nym kro­kiem w do­brze sfor­mu­ło­wa­nym pi­sem­nym pla­nie po­stę­po­wa­nia w ast­mie. Le­ki cho­li­no­li­tycz­ne nie po­win­ny być sto­so­wa­ne w ce­lu uzy­ska­nia na­tych­mia­sto­wej po­pra­wy.

Gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idy wziew­ne

In­struk­cja dla pa­cjen­ta. Nie za­po­mi­naj, że ast­ma jest sta­nem za­pal­nym dróg od­de­cho­wych i że waż­ne jest re­gu­lar­ne przyj­mo­wa­nie le­ków kontrolujących chorobę.

Kie­dy sto­so­wać? Pa­cjen­ci po­win­ni wie­dzieć, że w okre­sie za­ostrze­nia na­le­ży kon­ty­nu­ować le­cze­nie zwy­kle sto­so­wa­ny­mi daw­ka­mi gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów wziew­nych. Prze­rwy w le­cze­niu gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­ida­mi w cza­sie za­ostrzeń mo­gą być wska­za­ne tyl­ko w gru­pie pa­cjen­tów z ła­god­ną ast­mą oraz rzad­ki­mi i ła­god­ny­mi za­ostrze­nia­mi. 35

Co to jest? Róż­ne pre­pa­ra­ty gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów wziew­nych ma­ją po­dob­ną kli­nicz­ną sku­tecz­ność, ale róż­nią się si­łą dzia­ła­nia i bio­do­stęp­no­ścią. 1 Jest to szcze­gól­nie waż­ne w przy­pad­ku pa­cjen­tów sto­su­ją­cych gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idy w du­żych daw­kach, po­nie­waż na­le­ży sko­ry­go­wać w od­po­wied­ni spo­sób licz­bę da­wek, je­śli uży­wa­ją za­mien­nie róż­nych gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów wziew­nych (be­klo­me­ta­zon, bu­de­zo­nid, triam­cy­no­lon, flu­ni­so­lid). 36 Wie­dza o bio­do­stęp­no­ści ogól­no­ustro­jo­wej jest waż­na dla pa­cjen­tów przyj­mu­ją­cych gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idy wziew­ne w du­żych daw­kach, po­nie­waż ry­zy­ko wy­stą­pie­nia dzia­łań nie­po­żą­da­nych mo­że być wyż­sze w przy­pad­ku pre­pa­ra­tów z więk­szą bio­do­stęp­no­ścią do­ust­ną. 1

Ile i jak czę­sto? Le­cze­nie po­le­ga­ją­ce na po­dwo­je­niu wyj­ścio­wej daw­ki gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów wziew­nych nie jest sku­tecz­ne w za­ostrze­niach ast­my. 37, 38, 39 Ba­da­nia wy­ka­za­ły, że za­sto­so­wa­nie gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów wziew­nych w znacz­nie więk­szych daw­kach niż zwy­kle sto­so­wa­ne (np. 2 mg/24h flu­ti­ka­zo­nu) by­ło sku­tecz­ne u do­ro­słych pa­cjen­tów, ale nie­sku­tecz­ne u dzie­ci. 40, 41, 42, 43 Pro­blem sto­so­wa­nia gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów wziew­nych w du­żych daw­kach w okre­sie za­ostrze­nia obej­mu­je kosz­ty, to­le­ran­cję le­ku i trud­no­ści w zwięk­sze­niu daw­ki u pa­cjen­tów sto­su­ją­cych pre­pa­ra­ty zło­żo­ne, za­wie­ra­ją­ce w jed­nym in­ha­la­to­rze gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­id i dłu­go­dzia­ła­ją­cy lek roz­sze­rza­ją­cy oskrze­la.

Jak dłu­go? Pod­trzy­mu­ją­ce, nie­zbęd­ne do uzy­ska­nia kon­tro­li ast­my daw­ki gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów wziew­nych po­win­ny być sto­so­wa­ne przez ca­ły okres za­ostrze­nia.

Dla­cze­go nie ma po­pra­wy? Ba­da­nia wy­ka­zu­ją, że le­cze­nie prze­ciw­za­pal­ne po­win­no być roz­po­czę­te wcze­śnie. 40 Przy­czy­ną nie­sku­tecz­no­ści gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów jest zła tech­ni­ka po­da­wa­nia le­ku i nie­sto­so­wa­nie się do za­le­ceń.

Wnio­sek. Gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idy wziew­ne po­win­ny być uwa­ża­ne za le­ki do co­dzien­ne­go sto­so­wa­nia, kon­tro­lu­ją­ce cho­ro­bę a nie ja­ko le­cze­nie włą­cza­ne w za­ostrze­niach ast­my.

Dłu­go­dzia­ła­ją­ce β2-mi­me­ty­ki

In­struk­cja dla pa­cjen­ta. Nie są to le­ki, któ­re ma­ją na ce­lu szyb­ką po­pra­wę czy ra­to­wa­nie ży­cia.

Kie­dy sto­so­wać? Dłu­go­dzia­ła­ją­ce β2-mi­me­ty­ki są czę­sto ele­men­tem dłu­go­ter­mi­no­we­go pla­nu le­cze­nia ast­my, ich sto­so­wa­nie po­zwa­la zmniej­szyć daw­ki gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów wziew­nych i zmniej­szyć czę­stość ła­god­nych za­ostrzeń. 44, 45

Co to jest? Dłu­go­dzia­ła­ją­ce β2-mi­me­ty­ki, ta­kie jak sal­me­te­rol i for­mo­te­rol, nie po­win­ny być sto­so­wa­ne w ast­mie, je­śli nie to­wa­rzy­szy te­mu re­gu­lar­ne sto­so­wa­nie gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów wziew­nych. 46

Na­le­ży zwró­cić uwa­gę, że sal­me­te­rol i for­mo­te­rol nie są le­ka­mi za­le­ca­ny­mi do sto­so­wa­nia w sy­tu­acjach na­głych. 47 Po­czą­tek dzia­ła­nia for­mo­te­ro­lu na­stę­pu­je po kil­ku mi­nu­tach, ale Fo­od and Drug Ad­mi­ni­stra­tion nie za­le­ca go w ta­kich przy­pad­kach. Krót­ko­dzia­ła­ją­ce le­ki cho­li­no­li­tycz­ne od­gry­wa­ją ro­lę w le­cze­niu za­ostrzeń ast­my na od­dzia­łach ra­tun­ko­wych, ale nie są za­le­ca­ne do le­cze­nia do­mo­we­go.

Ba­da­nia. Ostat­nio prze­pro­wa­dzo­ne ba­da­nia po­twier­dza­ją sku­tecz­ność do­raź­ne­go sto­so­wa­nia po­łą­cze­nia gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów wziew­nych i dłu­go­dzia­ła­ją­cych β2-mi­me­ty­ków w sku­tecz­nie kon­tro­lo­wa­nej ast­mie. 48, 49 Nie­zbęd­ne są do­dat­ko­we ba­da­nia, w ce­lu wy­ja­śnie­nia ro­li po­łą­czo­ne­go sto­so­wa­nia gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów wziew­nych i dłu­go­dzia­ła­ją­cych β2-mi­me­ty­ków w ostrej fa­zie za­ostrzeń ast­my.

Wnio­sek. Fo­od and Drug Ad­mi­ni­stra­tion nie za­le­ca sto­so­wa­nia po­łą­czeń gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów wziew­nych i dłu­go­dzia­ła­ją­cych β2-mi­me­ty­ków w ostrej fa­zie za­ostrze­nia ast­my.

Gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idy sto­so­wa­ne ogólnie

In­struk­cja dla pa­cjen­ta. Aby uzy­skać kon­tro­lę nad za­ostrze­niem ast­my do­ust­ne le­cze­nie gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­ida­mi na­le­ży roz­po­cząć wcze­śnie. Glikokortykosteroidy stosowane ogólnie przez krótki czas są lekami bezpiecznymi.

Kie­dy sto­so­wać? Mo­ment roz­po­czę­cia te­ra­pii gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­ida­mi sto­so­wa­ny­mi ogól­no­ustro­jo­wo okre­śla je­den z punk­tów w sche­ma­cie dzia­ła­nia (np. gdy ob­ja­wy są bar­dzo na­si­lo­ne lub gdy 2 po­mia­ry wy­ko­ny­wa­ne w od­stę­pie 24 h wska­żą PEF niż­szy o 20% od naj­lep­sze­go wy­ni­ku pa­cjen­ta).

Co to jest? Ogól­no­ustro­jo­wa gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­ido­te­ra­pia jest le­cze­niem pierw­sze­go rzu­tu w cięż­kich za­ostrze­niach lub u pa­cjen­tów, któ­rzy nie uzy­sku­ją po­pra­wy przez zwięk­sze­nie da­wek krót­ko­dzia­ła­ją­cych β2-mi­me­ty­ków. 36, 50, 51 Gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idy po­da­wa­ne do­ust­nie lub do­żyl­nie wy­da­ją się mieć po­dob­ną sku­tecz­ność w za­ostrze­niach ast­my.

Ile i jak czę­sto? W ba­da­niu FA­CET za­sto­so­wa­no daw­kę pred­ni­zo­nu 30 mg/24h w le­cze­niu 425 epi­zo­dów cięż­kie­go za­ostrze­nia ast­my. 24 Ak­tu­al­ne wy­tycz­ne su­ge­ru­ją sto­so­wa­nie pred­ni­zo­nu w daw­ce 40-60 mg/24h u do­ro­słych i 2 mg/kg m.c./24h u dzie­ci. 1

Jak dłu­go? Su­ge­ro­wa­ny czas trwa­nia te­ra­pii gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­ida­mi po­da­wa­ny­mi ogól­no­ustro­jo­wo wy­no­si 5-10 dni. 24, 50 Nie wy­ka­za­no, aby dłuż­sza te­ra­pia lub więk­sze daw­ki gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów by­ły sku­tecz­niej­sze. 52, 53

Stop­nio­we od­sta­wia­nie le­ku. Stop­nio­we od­sta­wia­nie gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów jest ko­niecz­ne tyl­ko u pa­cjen­tów, któ­rzy otrzy­my­wa­li je przez dłu­gi czas lub w przy­pad­ku, gdy le­cze­nie ogól­no­ustro­jo­we jest czę­sto po­wta­rza­ne. Ba­da­nia wy­ka­za­ły, że funk­cja nad­ner­czy po­wra­ca szyb­ko. 54, 55, 56, 57 Zwo­len­ni­cy stop­nio­we­go od­sta­wia­nia gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów su­ge­ru­ją, że ta­ki spo­sób po­stę­po­wa­nia mo­że za­po­bie­gać za­ostrze­niu ast­my z od­bi­cia, utrzy­mu­je kon­tro­lę prze­ciw­za­pal­ną i za­po­bie­ga wy­stą­pie­niu nie­wy­dol­no­ści nad­ner­czy. 1, 54 Je­śli pa­cjent przyj­mu­je gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idy wziew­ne, nie ma po­trze­by do­ust­ne­go sto­so­wa­nia gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idów w ce­lu zwięk­sze­nia te­ra­pii prze­ciw­za­pal­nej.

Dla­cze­go nie ma po­pra­wy? W ba­da­niach prze­pro­wa­dzo­nych przez Le­vy’ego i wsp. 40 wy­so­ki wskaź­nik nie­wy­dol­no­ści od­de­cho­wej w gru­pie sto­su­ją­cej pred­ni­zon, był przy­pi­sa­ny opóź­nio­ne­mu roz­po­czę­ciu le­cze­nia. Pa­cjen­ci po­win­ni spo­dzie­wać się po­pra­wy w cią­gu 48 h, jed­nak w przy­pad­ku po­waż­ne­go za­ostrze­nia po­pra­wa mo­że na­stą­pić póź­niej. 52 Opor­ność na gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idy wy­ka­zu­je je­dy­nie ma­ły od­se­tek pa­cjen­tów z ast­mą.

Ko­men­tarz. Ogól­no­ustro­jo­we gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idy są pre­fe­ro­wa­nym le­cze­niem w śred­nich i cięż­kich za­ostrze­niach ast­my.

Wnio­ski

Pi­sem­ny plan po­stę­po­wa­nia w ast­mie jest uży­tecz­nym na­rzę­dziem i po­wi­nien za­wie­rać opar­ty na uzgod­nio­nych z pa­cjen­tem me­to­dach sa­mo­kon­tro­li sche­mat dzia­ła­nia, in­for­ma­cje do­ty­czą­ce daw­ko­wa­nia le­ków i cza­su trwa­nia in­ten­syw­ne­go le­cze­nia oraz da­ne kon­tak­to­we uła­twia­ją­ce uzy­ska­nie nie­zbęd­nej po­mo­cy le­kar­skiej. Oso­bi­ste pi­sem­ne pla­ny po­stę­po­wa­nia w ast­mie po­win­ny być opra­co­wy­wa­ne w spo­sób prze­my­śla­ny, aby na ich pod­sta­wie pa­cjen­ci mo­gli wcze­śnie roz­po­znać za­ostrze­nie i sku­tecz­nie je le­czyć.

Piśmiennictwo
  1. 1. Na­tio­nal He­art, Lung, and Blo­od In­sti­tu­te. Na­tio­nal Asth­ma Edu­ca­tion and Pre­ven­tion Pro­gram Expert Pa­nel Re­port 3 Web si­te. Gu­ide­li­nes for the dia­gno­sis and ma­na­ge­ment of asth­ma (EPR­-3). www.nhl­bi.nih.gov/gu­ide­li­nes/asth­ma/in­dex.htm. Ac­ces­sed Sep­tem­ber 28, 2008.
  2. 2. Pe­ters SP, Jo­nes CA, Ha­sel­korn T, Mink DR, Va­la­cer DJ, We­iss ST. Re­al­-world Eva­lu­ation of Asth­ma Con­trol and Tre­at­ment (RE­ACT): fin­dings from a na­tio­nal Web­-ba­sed su­rvey. J Al­ler­gy Clin Im­mu­nol. 2007 Jun;119 (6):1454-1461. Epub 2007 May 3. doi:10.1016/j.ja­ci.2007.03.022.
  3. 3. Be­au­che­sne, MF, Le­vert V, El Ta­wil M, La­bre­cque M, Bla­is L. Ac­tion plans in asth­ma. Can Re­spir J. 2006;13(6):306-310.
  4. 4. Do­uglass J, Aro­ni R, Go­eman D, et al. A qu­ali­ta­ti­ve stu­dy of ac­tion plans for asth­ma. BMJ. 2002;324(7344):1003-1005. doi:10.1136/bmj.324.7344.1003.
  5. 5. Butz AM, Huss K, Mudd K, Do­ni­than M, Rand C, Bol­lin­ger ME. Asth­ma ma­na­ge­ment prac­ti­ces at ho­me in young in­ner­-ci­ty chil­dren. J Asth­ma. 2004;41(4):433-444. doi:10.1081/JAS­-120033985.
  6. 6. Fer­nan­des AK, Mal­l­mann F, Ste­in­horst AM, et al. Cha­rac­te­ri­stics of acu­te asth­ma pa­tients at­ten­ded fre­qu­en­tly com­pa­red with tho­se at­ten­ded on­ly oc­ca­sio­nal­ly in an emer­gen­cy de­part­ment. J Asth­ma. 2003;40(6):683-690. doi:10.1081/JAS­-120023487.
  7. 7. Ma­so­li M, Fa­bian D, Holt S, Be­asley R; Glo­bal In­i­tia­ti­ve for Asth­ma (GI­NA) Pro­gram. The glo­bal bur­den of asth­ma: exe­cu­ti­ve sum­ma­ry of the GI­NA Dis­se­mi­na­tion Com­mit­tee re­port. Al­ler­gy. 2004;59(5):469-478. doi:10.1111/j.1398-9995.2004.00526.x.
  8. 8. Mark­son LE, Vol­l­mer WM, Fit­ter­man L, et al. In­si­ght in­to pa­tient dis­sa­tis­fac­tion with asth­ma tre­at­ment. Arch In­tern Med. 2001;161(3):379-384. doi:10.1001/ar­chin­te.161.3.379.
  9. 9. Hemp P. Pre­sen­te­eism: at work—but out of it. Harv Bus Rev. 2004; 82(10):49-58, 155.
  10. 10. Wil­liams SG, Schmidt DK, Redd SC, Storms W. Key cli­ni­cal ac­ti­vi­ties for qu­ali­ty asth­ma ca­re: re­com­men­da­tions of the Na­tio­nal Asth­ma Edu­ca­tion and Pre­ven­tion Pro­gram. MMWR Re­comm Rep. 2003;52(RR­-6):1-8.
  11. 11. Gib­son PG, Po­well H, Co­ugh­lan J, et al. Self­-ma­na­ge­ment edu­ca­tion and re­gu­lar prac­ti­tio­ner re­view for adults with asth­ma. Co­chra­ne Da­ta­ba­se Syst Rev. 2003;1:CD001117.
  12. 12. Gu­eva­ra JP, Wolf FM, Grum CM, Clark NM. Ef­fects of edu­ca­tio­nal in­te­rven­tions for self ma­na­ge­ment of asth­ma in chil­dren and ado­le­scents: sys­te­ma­tic re­view and me­ta­-ana­ly­sis. BMJ. 2003;326(7402):1308-1309.doi:10.1136/bmj.326.7402.1308.
  13. 13. Cof­f­man JM, Ca­ba­na MD, Hal­pin HA, Yelin EH. Ef­fects of ast­ma edu­ca­tion on chil­dren’s use of acu­te ca­re se­rvi­ces: a me­ta­-ana­ly­sis. Pe­dia­trics. 2008;121(3):575-586. doi:10.1542/peds.2007-0113.
  14. 14. To­el­le BG, Ram FS. Writ­ten in­di­vi­du­ali­sed ma­na­ge­ment plans for asth­ma in chil­dren and adults. Co­chra­ne Da­ta­ba­se Syst Rev. 2004;2: CD002171.
  15. 15. Sche­rer YK, Bru­ce S. Know­led­ge, at­ti­tu­des, and self­-ef­fi­ca­cy and com­plian­ce with me­di­cal re­gi­men, num­ber of emer­gen­cy de­part­ment vi­sits, and ho­spi­ta­li­za­tions in adults with asth­ma. He­art Lung. 2001;30(4):250-257. doi:10.1067/mhl.2001.116013.
  16. 16. New­man S, Ste­ed L, Mul­li­gan K. Self­-ma­na­ge­ment in­te­rven­tions for chro­nic il­l­ness. Lan­cet. 2004;364(9444):1523-1537. doi:10.1016/S0140­- 6736(04)17277-2.
  17. 17. Lah­den­suo A, Ha­ah­te­la T, Her­ra­la J, et al. Ran­do­mi­sed com­pa­ri­son of gu­ided self ma­na­ge­ment and tra­di­tio­nal tre­at­ment of asth­ma over one year. BMJ. 1996;312(7033):748-752.
  18. 18. Fox P, Por­ter PG, Lob SH, Bo­er JH, Ro­cha DA, Adel­son JW. Im­pro­ving asth­ma­-re­la­ted he­alth out­co­mes among low­-in­co­me, mul­tie­th­nic, scho­ol­-aged chil­dren: re­sults of a de­mon­stra­tion pro­ject that com­bi­ned con­ti­nu­ous qu­ali­ty im­pro­ve­ment and com­mu­ni­ty he­alth wor­ker stra­te­gies. Pe­dia­trics. 2007; 120(4):e902­-e911. doi:10.1542/peds.2006-1805.
  19. 19. Di­na­kar C, Van Osdol TJ, Wi­ble K. How fre­qu­ent are asth­ma exa­cer­ba­tions in a pe­dia­tric pri­ma­ry ca­re set­ting and do writ­ten asth­ma ac­tion plans help in the­ir ma­na­ge­ment? J Asth­ma. 2004;41(8):807-812. doi:10.1081/JAS­-200038418.
  20. 20. Man­gold RA, Sal­zman GA. Elec­tro­nic asth­ma ac­tion plan da­ta­ba­se: asth­ma ac­tion plan de­ve­lop­ment using Mi­cro­soft Ac­cess. J Asth­ma. 2005;42(3):191-196. doi:10.1081/JAS­-200054631.
  21. 21. D’So­uza W, Cra­ne J, Bur­gess C, et al. Com­mu­ni­ty­-ba­sed asth­ma ca­re: trial of a “cre­dit card” asth­ma self­-ma­na­ge­ment plan. Eur Re­spir J. 1994;7(7): 1260-1265.
  22. 22. McFad­den ER Jr. Acu­te se­ve­re asth­ma. Am J Re­spir Crit Ca­re Med. 2003;168(7):740-759. doi:10.1164/rccm.200208-902SO.
  23. 23. Ro­berts NJ. De­ve­lop­ment of a pa­per and elec­tro­nic pic­to­rial asth­ma self­ma­na­ge­ment plan [abs­tract]. Am J Re­spir Crit Ca­re Med. 2007;A589.
  24. 24. Tat­ters­field AE, Post­ma DS, Bar­nes PJ, et al; FA­CET In­ter­na­tio­nal Stu­dy Gro­up. Exa­cer­ba­tions of asth­ma: a de­scrip­ti­ve stu­dy of 425 se­ve­re exa­cer­ba­tions. Am J Re­spir Crit Ca­re Med. 1999;160(2):594-599.
  25. 25. Ban­zett RB, Demp­sey JA, O’Don­nell DE, Wam­boldt MZ. Symp­tom per­cep­tion and re­spi­ra­to­ry sen­sa­tion in asth­ma. Am J Re­spir Crit Ca­re Med. 2000;162(3, pt 1):1178-1182.
  26. 26. Wal­len­ste­in GV, Car­ran­za­-Ro­sen­zwe­ig J, Ko­sin­ski M, Bla­is­dell­-Gross B, Gaj­ria K, Jhin­gran P. A psy­cho­me­tric com­pa­ri­son of three pa­tient­-ba­sed me­asu­res of asth­ma con­trol. Curr Med Res Opin. 2007;23(2):369-377. doi:10.1185/030079906X167426.
  27. 27. Na­than RA, Sork­ness CA, Ko­sin­ski M, et al. De­ve­lop­ment of the ast­ma con­trol test: a su­rvey for as­ses­sing asth­ma con­trol. J Al­ler­gy Clin Im­mu­nol. 2004;113(1):59-65. doi:10.1016/j.ja­ci.2003.09.008.
  28. 28. Clark NM, Evans D, Mel­lins RB. Pa­tient use of pe­ak flow mo­ni­to­ring. Am Rev Re­spir Dis. 1992;145(3):722-725.
  29. 29. Ken­drick AH, Higgs CM, Whit­field MJ, Lasz­lo G. Ac­cu­ra­cy of per­cep­tron of se­ve­ri­ty of asth­ma: pa­tients tre­ated in ge­ne­ral prac­ti­ce. BMJ. 1993;307(6901):422-424.
  30. 30. Chet­ta A, Ger­ra G, Fo­re­si A, et al. Per­so­na­li­ty pro­fi­les and bre­ath­les­sness per­cep­tion in out­pa­tients with dif­fe­rent gra­dings of asth­ma. Am J Re­spir Crit Ca­re Med. 1998;157(1):116-122.
  31. 31. Ma­lo JL, L’Ar­che­vę­que J, Tru­de­au C, d’Aqu­ino C, Car­tier A. Sho­uld we mo­ni­tor pe­ak expi­ra­to­ry flow ra­tes or re­cord symp­toms with a sim­ple dia­ry in the ma­na­ge­ment of asth­ma? J Al­ler­gy Clin Im­mu­nol. 1993;91(3):702-709. doi:10.1016/0091-6749(93)90189-M.
  32. 32. Clo­ugh JB, Sly PD. As­so­cia­tion be­twe­en lo­wer re­spi­ra­to­ry tract symp­toms and falls in pe­ak expi­ra­to­ry flow in chil­dren. Eur Re­spir J. 1995;8(5):718-722.
  33. 33. Chan­-Yeung M, Chang JH, Man­fre­da J, Fer­gu­son A, Bec­ker A. Chan­ges in pe­ak flow, symp­tom sco­re, and the use of me­di­ca­tions du­ring acu­te exa­cer­ba­tions of asth­ma. Am J Re­spir Crit Ca­re Med. 1996;154(4, pt 1): 889-893.
  34. 34. Igna­cio­-Gar­cia JM, Gon­za­lez­-San­tos P. Asth­ma self­-ma­na­ge­ment edu­ca­tion pro­gram by ho­me mo­ni­to­ring of pe­ak expi­ra­to­ry flow. Am J Re­spir Crit Ca­re Med. 1995;151(2, pt 1):353-359.
  35. 35. Bo­ushey HA, Sork­ness CA, King TS, et al; Na­tio­nal He­art, Lung, and Blo­od In­sti­tu­te’s Asth­ma Cli­ni­cal Re­se­arch Ne­twork. Da­ily ver­sus as­-ne­eded cor­ti­co­ste­ro­ids for mild per­si­stent asth­ma. N Engl J Med. 2005;352(15):1519- 1528. doi:10.1056/NEJ­Mo­a042552.
  36. 36. Red­del HK, Bar­nes DJ; Exa­cer­ba­tion Ad­vi­so­ry Pa­nel. Phar­ma­co­lo­gi­cal stra­te­gies for self­-ma­na­ge­ment of asth­ma exa­cer­ba­tions. Eur Re­spir J. 2006; 28(1):182-199. doi:10.1183/09031936.06.00105305.
  37. 37. Har­ri­son TW, Obor­ne J, New­ton S, Tat­ters­field AE. Do­ubling the do­se of in­ha­led cor­ti­co­ste­ro­id to pre­vent asth­ma exa­cer­ba­tions: ran­do­mi­sed con­trol­led trial. Lan­cet. 2004;363(9405):271-275. doi:10.1016/S0140­-6736(03)15384-6.
  38. 38. Fit­zGe­rald JM, Shrag­ge D, Had­don J, et al. A ran­do­mi­zed, con­trol­led trial of high do­se, in­ha­led bu­de­so­ni­de ver­sus oral pred­ni­so­ne in pa­tients di­schar­ged from the emer­gen­cy de­part­ment fol­lo­wing an acu­te asth­ma exa­cer­ba­tion. Can Re­spir J. 2000;7(1):61-67.
  39. 39. Ri­ce­-McDo­nald G, Bow­ler S, Sta­ines G, Mit­chell C. Do­ubling da­ily in­ha­led cor­ti­co­ste­ro­id do­se is in­ef­fec­ti­ve in mild to mo­de­ra­te­ly se­ve­re at­tacks of asth­ma in adults. In­tern Med J. 2005;35(12):693-698. doi:10.1111/j.1445-5994.2005.00972.x.
  40. 40. Le­vy ML, Ste­ven­son C, Ma­slen T. Com­pa­ri­son of short co­ur­ses of oral pred­ni­so­lo­ne and flu­ti­ca­so­ne pro­pio­na­te in the tre­at­ment of adults with acu­te exa­cer­ba­tions of asth­ma in pri­ma­ry ca­re. Tho­rax. 1996;51(11):1087-1092.
  41. 41. Fo­re­si A, Mo­rel­li MC, Ca­te­na E; Ita­lian Stu­dy Gro­up. Low­-do­se bu­de­so­ni­de with the ad­di­tion of an in­cre­ased do­se du­ring exa­cer­ba­tion is ef­fec­ti­ve in long­-term asth­ma con­trol. Chest. 2000;117(2):440-446. doi:10.1378/chest.117.2.440.
  42. 42. Ro­dri­go G, Ro­dri­go C. In­ha­led flu­ni­so­li­de for acu­te se­ve­re asth­ma. Am J Re­spir Crit Ca­re Med. 1998;157(3, pt 1):698-703.
  43. 43. Schuh S, Re­isman J, Al­sheh­ri M, et al. A com­pa­ri­son of in­ha­led flu­ti­ca­so­ne and oral pred­ni­so­ne for chil­dren with se­ve­re acu­te asth­ma. N Engl J Med. 2000;343(10):689-694. doi:10.1056/NEJ­M200009073431003.
  44. 44. Pau­wels RA, Löfdahl C­-G, Post­ma DS, et al; For­mo­te­rol and Cor­ti­co­ste­ro­ids Es­ta­bli­shing The­ra­py (FA­CET) In­ter­na­tio­nal Stu­dy Gro­up. Ef­fect of in­ha­led for­mo­te­rol and bu­de­so­ni­de on exa­cer­ba­tions of asth­ma [Pu­bli­sher cor­rec­tion ap­pe­ars in N Engl J Med. 1998;338(2):139]. N Engl J Med. 1997;337(20):1405-1411. doi:10.1056/NEJ­M199711133372001.
  45. 45. O’Byr­ne PM, Bar­nes PJ, Ro­dri­gu­ez­-Ro­isin R, et al. Low do­se in­ha­led bu­de­so­ni­de and for­mo­te­rol in mild per­si­stent asth­ma: the OPTI­MA ran­do­mi­zed trial. Am J Re­spir Crit Ca­re Med. 2001.164(8, pt 1):1392-1397.
  46. 46. Nel­son HS, We­iss ST, Ble­ec­ker ER, Yan­cey SW, Do­rin­sky PM; SMART Stu­dy Gro­up. The Sal­me­te­rol Mul­ti­cen­ter Asth­ma Re­se­arch Trial: a com­pa­ri­son of usu­al phar­ma­co­the­ra­py for asth­ma or usu­al phar­ma­co­the­ra­py plus sal­me­te­rol [pu­bli­shed cor­rec­tion ap­pe­ars in Chest. 2006;129(5):1393]. Chest. 2006;129(1):15-26. doi:10.1378/chest.129.1.15.
  47. 47. Pau­wels RA, Se­ars MR, Camp­bell M, et al; RE­LIEF Stu­dy In­ve­sti­ga­tors. For­mo­te­rol as re­lief me­di­ca­tion in asth­ma: a worl­dwi­de sa­fe­ty and ef­fec­ti­ve­ness trial. Eur Re­spir J. 2003;22(5):787-794. doi:10.1183/09031936.03.00055803.
  48. 48. Pa­pi A, Ca­no­ni­ca GW, Ma­estrel­li P, et al; BEST Stu­dy Gro­up. Re­scue use of bec­lo­me­tha­so­ne and al­bu­te­rol in a sin­gle in­ha­ler for mild asth­ma. N Engl J Med. 2007;356(20):2040-2052. doi:10.1056/NEJ­Mo­a063861.
  49. 49. O’Byr­ne PM, Bis­ga­ard H, Go­dard PP, et al. Bu­de­so­ni­de/for­mo­te­rol com­bi­na­tion the­ra­py as both ma­in­te­nan­ce and re­lie­ver me­di­ca­tion in asth­ma. Am J Re­spir Crit Ca­re Med. 2005 Jan 15;171(2):129-136. Epub 2004 Oct 22. doi:10.1164/rccm.200407-884OC.
  50. 50. Ro­we BH, Spo­oner CH, Du­char­me FM, Bret­zlaff JA, Bo­ta GW. Cor­ti­co­ste­ro­ids for pre­ven­ting re­lap­se fol­lo­wing acu­te exa­cer­ba­tions of asth­ma. Co­chra­ne Da­ta­ba­se Syst Rev. 2007;3:CD000195.
  51. 51. Man­ser R, Re­id D, Abram­son M. Cor­ti­co­ste­ro­ids for acu­te se­ve­re ast­ma in ho­spi­ta­li­sed pa­tients. Co­chra­ne Da­ta­ba­se Syst Rev. 2001;1:CD001740.
  52. 52. Ha­se­ga­wa T, Ishi­ha­ra K, Ta­ka­ku­ra S, et al. Du­ra­tion of sys­te­mic cor­ti­co­ste­ro­ids in the tre­at­ment of asth­ma exa­cer­ba­tion: a ran­do­mi­zed stu­dy. In­tern Med. 2000;39(10):794-797. doi:10.2169/in­ter­nal­me­di­ci­ne.39.794
  53. 53. O’Dri­scoll BR, Kal­ra S, Wil­son M, Pic­ke­ring CA, Car­roll KB, Wo­od­cock AA. Do­uble­-blind trial of ste­ro­id ta­pe­ring in acu­te asth­ma. Lan­cet. 1993;341(8841):324-327. doi:10.1016/0140-6736(93)90134-3.
  54. 54. Webb J, Clark TJ. Re­co­ve­ry of pla­sma cor­ti­co­tro­phin and cor­ti­sol le­vels after a three­-we­ek co­ur­se of pred­ni­so­lo­ne. Tho­rax. 1981;36(1):22-24.
  55. 55. Hat­ton MQ, Va­the­nen AS, Al­len MJ, Da­vies S, Co­oke NJ. A com­pa­ri­son of ‘abrup­tly stop­ping’ with ‘ta­iling off’ oral cor­ti­co­ste­ro­ids in acu­te asth­ma. Re­spir Med. 1995;89(2):101-104. doi:10.1016/0954-6111(95)90191-4.
  56. 56. Cy­dul­ka RK, Emer­man CL. A pi­lot stu­dy of ste­ro­id the­ra­py after emer­gen­cy de­part­ment tre­at­ment of acu­te asth­ma: is a ta­per ne­eded? J Emerg Med. 1998;16(1):15-19. doi:10.1016/S0736­-4679(97)00227-8.
  57. 57. Ka­ran RS, Pan­dhi P, Be­he­ra D, Sa­ily R, Bhar­ga­va VK. A com­pa­ri­son of non­-ta­pe­ring vs. ta­pe­ring pred­ni­so­lo­ne in acu­te exa­cer­ba­tion of asth­ma in­vo­lving use of the low­-do­se ACTH test. Int J Clin Phar­ma­col Ther. 2002;40(6):256-262.
Komentarz
dr n. med. Izabela Kupryś-Lipińska
dr n. med. Izabela Kupryś-Lipińska

Ast­ma oskrze­lo­wa jest cho­ro­bą prze­wle­kłą, przy obec­nym sta­nie wie­dzy nie­ule­czal­ną, trwa­ją­cą wie­le lat, a cza­sa­mi nie­mal ca­łe ży­cie, prze­bie­ga­ją­cą z okre­sa­mi za­ostrzeń i re­mi­sji. Kon­tro­lo­wa­na ast­ma ma mi­ni­mal­ny wpływ na ży­cie cho­re­go, ast­ma nie­do­sta­tecz­nie kon­tro­lo­wa­na mo­że być przy­czy­ną złe­go sa­mo­po­czu­cia, ogra­ni­cze­nia wy­dol­no­ści wy­sił­ko­wej, po­gor­sze­nia ja­ko­ści ży­cia, nie­pla­no­wa­nych wi­zyt u le­ka­rza, ho­spi­ta­li­za­cji, a na­wet zgo­nu. Ogra­ni­cza moż­li­wość na­uki czy wy­ko­ny­wa­nia pra­cy za­wo­do­wej. Ce­lem te­ra­pii ast­my jest za­tem osią­gnię­cie jej peł­nej kon­tro­li.

Aby uzy­skać kon­tro­lę nad cho­ro­bą prze­wle­kłą nie wy­star­czą do­bry spe­cja­li­sta i sku­tecz­ne le­ki. Po­trzeb­ni są jesz­cze świa­do­mi i wy­edu­ko­wa­ni pa­cjent oraz je­go ro­dzi­na, po­nie­waż to oni na co dzień zma­ga­ją się z cho­ro­bą. Ak­tyw­ny udział pa­cjen­ta w te­ra­pii ma szcze­gól­ne zna­cze­nie w przy­pad­ku cho­rób o zmien­nym na­si­le­niu, kie­dy nie moż­na za­le­cić sztyw­ne­go sche­ma­tu le­cze­nia, a mo­dy­fi­ka­cji te­ra­pii na­le­ży do­ko­ny­wać na bie­żą­co. Tak jest wła­śnie w przy­pad­ku ast­my, w któ­rej do więk­szo­ści cięż­kich za­ostrzeń do­cho­dzi po­za szpi­ta­lem, a opóź­nie­nie wdro­że­nia le­cze­nia zwięk­sza ry­zy­ko ho­spi­ta­li­za­cji i zgo­nu.

Współ­cze­sne poj­mo­wa­nie ro­li pa­cjen­ta w le­cze­niu cho­rób prze­wle­kłych opie­ra się na za­sa­dzie współ­udzia­łu kon­tro­lo­wa­ne­go, czy­li ak­tyw­ne­go udzia­łu cho­re­go w te­ra­pii w za­kre­sie wy­ty­czo­nym przez le­ka­rza.1 Pa­cjent po­wi­nien uzy­skać od le­ka­rza lub in­nych pra­cow­ni­ków służ­by zdro­wia in­for­ma­cje na te­mat cho­ro­by, spo­so­bów jej le­cze­nia, ro­ko­wa­nia i swo­jej ro­li w pro­ce­sie te­ra­peu­tycz­nym. Po­wi­nien iden­ty­fi­ko­wać za­gro­że­nia i wie­dzieć, jak na nie re­ago­wać. Po­wi­nien rów­nież znać czyn­ni­ki pro­wo­ku­ją­ce na­pa­dy ast­my, wie­dzieć ja­kie le­ki przy­jąć i kie­dy szu­kać fa­cho­wej po­mo­cy me­dycz­nej. Z ba­da­nia IN­SPI­RE (2006) wy­ni­ka, że tyl­ko 29% pa­cjen­tów jest in­stru­owa­nych, w ja­ki spo­sób in­ten­sy­fi­ko­wać te­ra­pię w przy­pad­ku na­si­le­nia ob­ja­wów ast­my, pod­czas gdy 88% chcia­ło­by ta­ką wie­dzę po­sia­dać.2

Ba­da­nia wy­ka­za­ły, że za­zwy­czaj w cią­gu 5 min od za­koń­cze­nia wi­zy­ty u le­ka­rza pa­cjen­ci za­po­mi­na­ją oko­ło 50% usły­sza­nych in­for­ma­cji. Za­le­ce­nia na­le­ży za­tem po­wta­rzać pod­czas ko­lej­nych wi­zyt, wska­za­ne jest rów­nież wzmoc­nie­nie prze­ka­zu ust­ne­go in­for­ma­cja­mi pi­sem­ny­mi.3 Tym­cza­sem w jed­nym z ba­dań son­da­żo­wych za­le­ce­nia pi­sem­ne otrzy­ma­ło tyl­ko 3% cho­ru­ją­cych na ast­mę, w tym tyl­ko 18% pa­cjen­tów z umiar­ko­wa­ną i cięż­ką ast­mą.4

Hau­gh­ney i wsp.5 prze­pro­wa­dzi­li ba­da­nie an­kie­to­we z uży­ciem tech­ni­ki eli­mi­na­cji w za­kre­sie pre­fe­ro­wa­nych przez pa­cjen­tów me­tod le­cze­nia ast­my i wy­ni­ków te­go le­cze­nia. Na pod­sta­wie od­po­wie­dzi pa­cjen­tów usta­lo­no naj­waż­niej­sze ce­le te­ra­pii. Aby uzy­skać cel sto­ją­cy naj­wy­żej w hie­rar­chii pa­cjent jest w sta­nie zre­zy­gno­wać z po­zo­sta­łych po­trzeb. We­dług pa­cjen­tów sześć naj­waż­niej­szych po­trzeb zwią­za­nych z te­ra­pią to ko­lej­no:

1) jak naj­mniej­sza licz­ba in­ha­la­to­rów

2) ma­ła daw­ka gli­ko­kor­ty­ko­ste­ro­idu wziew­ne­go

3) po­sia­da­nie pi­sem­ne­go pla­nu le­cze­nia

4) le­cze­nie za­ostrze­nia ast­my w do­mu

5) kon­tro­la ast­my

6) cał­ko­wi­te ustą­pie­nie ob­ja­wów ast­my.


Po­sia­da­nie pi­sem­ne­go pla­nu zaj­mu­je – jak wi­dać – wy­so­kie, trze­cie miej­sce w hie­rar­chii po­trzeb pa­cjen­ta.

Pro­gra­my edu­ka­cyj­ne opar­te na sto­so­wa­niu przez pa­cjen­tów pi­sem­ne­go pla­nu po­stę­po­wa­nia są sku­tecz­niej­sze niż in­ne for­my sa­mo­dziel­ne­go dzia­ła­nia pa­cjen­tów. Oso­bi­sty plan, opra­co­wa­ny przez le­ka­rza pro­wa­dzą­ce­go, po­zwa­la pa­cjen­tom w ra­zie po­trze­by sa­mo­dziel­nie mo­dy­fi­ko­wać le­cze­nie. Dzię­ki te­mu moż­na szyb­ko uzy­skać po­pra­wę kon­tro­li cho­ro­by. Sto­so­wa­nie pla­nu zmniej­sza o 1/3 do 2/3 licz­bę ho­spi­ta­li­za­cji i wi­zyt na od­dzia­le po­mo­cy do­raź­nej, do­dat­ko­wych nie­pla­no­wa­nych wi­zyt u le­ka­rza, nie­obec­no­ści w pra­cy i noc­nych prze­bu­dzeń spo­wo­do­wa­nych ast­mą.6 Osza­co­wa­no, że sto­so­wa­nie przez 8 pa­cjen­tów pla­nu sa­mo­dziel­ne­go po­stę­po­wa­nia za­po­bie­ga 1 wi­zy­cie na od­dzia­le po­mo­cy do­raź­nej, a przez 20 pa­cjen­tów za­po­bie­ga 1 ho­spi­ta­li­za­cji. GI­NA za­le­ca, aby każ­dy pa­cjent cho­ru­ją­cy na ast­mę otrzy­mał pi­sem­ny in­dy­wi­du­al­ny plan le­cze­nia z uwzględ­nie­niem po­stę­po­wa­nia w za­ostrze­niach ast­my. Sta­no­wi on in­te­gral­ny ele­ment opie­ki nad pa­cjen­tem.1

Z ar­ty­ku­łu Ran­ka i wsp. czy­tel­nik mo­że do­wie­dzieć się, jak stwo­rzyć sku­tecz­ny pi­sem­ny plan po­stę­po­wa­nia w ast­mie. Wska­zów­ki opra­co­wa­no na pod­sta­wie wy­tycz­nych Na­tio­nal Asth­ma Edu­ca­tion and Pre­ven­tion Pro­gram (NA­EPP).7 Au­to­rzy wy­mie­nia­ją czyn­ni­ki ry­zy­ka zgo­nu z po­wo­du ast­my, wska­zu­jąc pa­cjen­tów, u któ­rych czyn­ni­ki te wy­stę­pu­ją, ja­ko gru­pę od­no­szą­cą naj­wię­cej ko­rzy­ści ze sto­so­wa­nia pla­nu.

Au­to­rzy pod­kre­śla­ją rów­nież, że ta for­ma sa­mo­kon­tro­li jest wciąż nie­do­sta­tecz­nie roz­po­wszech­nio­na wśród pa­cjen­tów. Od­po­wie­dzial­ność za tę sy­tu­ację po­no­szą ich zda­niem le­ka­rze. W ar­ty­ku­le opi­sa­no rów­nież moż­li­wo­ści sa­mo­dziel­ne­go mo­ni­to­ro­wa­nia przez pa­cjen­tów prze­bie­gu ast­my, przed­sta­wia­jąc wa­dy i za­le­ty pla­nów opar­tych na mo­ni­to­ro­wa­niu ob­ja­wów i war­to­ści PEF. Au­to­rzy wska­zu­ją na Asth­ma Con­trol Test (ACT) ja­ko na przy­dat­ne na­rzę­dzie, słu­żą­ce pa­cjen­tom do sa­mo­dziel­nej oce­ny stop­nia kon­tro­li ast­my. Przy­po­mnij­my, że ACT skła­da się tyl­ko z 5 py­tań do­ty­czą­cych ob­ja­wów ast­my, ich wpły­wu na ży­cie pa­cjen­ta, sto­so­wa­nia le­ku ra­tun­ko­we­go i oce­ny kon­tro­li ast­my przez pa­cjen­ta.8 Jest przej­rzy­sty i ła­twy do wy­ko­na­nia oraz in­ter­pre­ta­cji. Na pod­sta­wie od­po­wie­dzi pa­cjent oce­nia po­ziom kon­tro­li ast­my. Moż­li­we są na­stę­pu­ją­ce wy­ni­ki: bar­dzo do­bra kon­tro­la, nie­za­do­wa­la­ją­ca kon­tro­la, cał­ko­wi­ty brak kon­tro­li (ozna­cza po­trze­bę in­ter­wen­cji far­ma­ko­lo­gicz­nej i ko­niecz­ność kon­sul­ta­cji z le­ka­rzem pro­wa­dzą­cym). Do­stęp­na jest już pol­ska wer­sja te­go te­stu (http://www.ast­ma.edu.pl/test_kon­tro­li_ast­my.html).

Pa­cjen­ci sa­mo­dziel­nie ob­ser­wu­ją ob­ja­wy ast­my, in­tu­icyj­nie się­ga­ją po le­ki ra­tun­ko­we, są w sta­nie opi­sać swój stan w cią­gu ostat­nich dni na­wet bez szcze­gó­ło­we­go za­pi­sy­wa­nia zda­rzeń. Stąd sku­tecz­ność tej for­my i prze­wa­ga nad po­mia­ra­mi PEF, o któ­rych pa­cjen­ci nie za­wsze pa­mię­ta­ją. Re­gu­lar­ne mo­ni­to­ro­wa­nie PEF wska­za­ne jest jed­nak w przy­pad­ku za­bu­rzo­nej per­cep­cji ob­ja­wów lub w sy­tu­acji, gdy znacz­nie upo­śle­dzo­nej czyn­no­ści płuc nie to­wa­rzy­szy istot­ne na­si­le­nie ob­ja­wów. Sku­tecz­ny plan po­stę­po­wa­nia po­wi­nien: opi­sy­wać ob­ja­wy alar­mo­we za­ostrzeń ast­my, róż­ni­co­wać lek­kie za­ostrze­nie od cięż­kie­go, za­wie­rać przej­rzy­sty sche­mat dzia­ła­nia, okre­ślać czas, po któ­rym na­le­ży spo­dzie­wać się po­pra­wy oraz mo­ment, kie­dy pil­nie na­le­ży sko­rzy­stać z po­mo­cy me­dycz­nej, wraz z nu­me­rem te­le­fo­nu, pod któ­ry pa­cjent lub je­go ro­dzi­na po­win­ni w ta­kiej sy­tu­acji za­dzwo­nić. Do­brze przy­go­to­wa­ny plan po­ma­ga w pro­wa­dze­niu pa­cjen­ta i za­pew­nia mu opty­mal­ne le­cze­nie oraz bez­pie­czeń­stwo. Spo­śród pa­cjen­tów, któ­rzy otrzy­mu­ją ta­kie pla­ny 90% oce­nia je ja­ko po­moc­ne na co dzień. Za­chę­cam do wdra­ża­nia in­dy­wi­du­al­nych pla­nów te­ra­pii do prak­ty­ki kli­nicz­nej.


Pi­śmien­nic­two:

1. http://gi­na­sth­ma.org/

2. Par­trid­ge MR, van der Mo­len T, Myr­seth SE, et al.: At­ti­tu­des and ac­tions of asth­ma pa­tients on re­gu­lar ma­in­te­nan­ce the­ra­py: the IN­SPI­RE stu­dy. BMC Pulm Med. 2006 Jun 13;6:13.

3. Pe­der­sen S. En­su­ring com­plian­ce in chil­dren. Eur Re­spir J. 1992 Jan;5(1):143-5.

4. Pri­ce D, Wol­fe S. De­li­ve­ry of asth­ma ca­re: pa­tients’ use of and views on he­al­th­ca­re se­rvi­ces as de­ter­mi­ned from a na­tion­wi­de in­te­rview su­rvey. Asth­ma J. 2000;5(3):141–144.

5. Hau­gh­ney J, Flet­cher M, Wol­fe S, et al.: Fe­atu­res of asth­ma ma­na­ge­ment: qu­an­ti­fy­ing the pa­tients per­spec­ti­ve. BMC Pulm Med. 2007 Dec 6;7(1):16.

6. Gib­son PG, Po­well H, Co­ugh­lan J, et al.: Li­mi­ted (in­for­ma­tion on­ly) pa­tient edu­ca­tion pro­grams for adults with asth­ma. Co­chra­ne Da­ta­ba­se Syst Rev. 2002;(2):CD001005.

7. http://www.nhl­bi.nih.gov/abo­ut/na­epp/

8. Na­than RA, Sork­ness CA, Ko­sin­ski M, et al.: De­ve­lop­ment of the asth­ma con­trol test: a su­rvey for as­ses­sing asth­ma con­trol. J Al­ler­gy Clin Im­mu­nol. 2004 Jan;113(1):59-65.

Następny artykuł:

Opracowywanie skutecznego i użytecznego pisemnego planu postępowania w astmie

Matthew A. Rank
Gerald W. Volcheck
Kaiser G. Lim
dr n. med. Izabela Kupryś-Lipińska
dr n. med. Izabela Kupryś-Lipińska
Facebook Podziel się LinkedIn Dodaj do Linkedin Wyślij mailem Wyślij mailem
Ulubione Dodaj do ulubionych
Alergologia , choroby płuc , edukacja medyczna , medycyna rodzinna , profilaktyka