Sezonowość hospitalizacji w zaburzeniach nastroju – przegląd piśmiennictwa

patofizjologiczne, zależne od fazy chorobowej.

Związek między zmiennością przebiegu chorób a porami roku został zaobserwowany i opisany na długo przed Hipokratesem (400 p.n.e.) przez ojca wschodniej medycyny Wong T’ai’a. ² Badania dotyczące sezonowości i przebiegu chorób psychicznych były prowadzone w czasach nowożytnych (wiek XIX i XX) i wykorzystywały obiektywne wyznaczniki choroby, takie jak częstość samobójstw lub liczba hospitalizacji w danej jednostce czasu. ³ Od początku lat 70. XX wieku szczególnie intensywnie badano związek między porami roku a liczbą hospitalizacji z powodu zaburzeń nastroju, ⁴ bowiem liczba przyjęć do szpitala psychiatrycznego jest wygodną i dość obiektywną miarą nasilenia choroby w przypadku zaburzeń o wyraźnie epizodycznym przebiegu, takich jak zaburzenia nastroju.

Strategia poszukiwania

W celu zidentyfikowania prac badawczych, których założeniem była ocena związku między porami roku a liczbą hospitalizacji psychiatrycznych, przeszukano bazę danych PubMed. Identyfikację właściwych badań oparto na następujących hasłach Kartoteki Haseł Przedmiotowych (MeSH): bipolar disorder AND (admission OR hospitalization) AND (season* OR seasonality OR seasonal OR seasonal pattern). Dodatkowo uwzględniono jedną, zgłoszoną do druku, pracę polskich autorów oraz artykuły objęte funkcją related articles. Jednym z kryteriów włączenia badania do dalszej analizy była strefa klimatyczna, w której było ono prowadzone. Posłużono się podziałem na strefy zaproponowanym przez Koppena, ⁵ a w dalszej analizie uwzględniano badania, które były prowadzone w strefach klimatu umiarkowanego, ciepłego oraz kontynentalnego. Strefy te charakteryzują się występowaniem względnie wyraźnego podziału na pory roku i dużą zmiennością warunków pogodowych w zależności od miesiąca.

Wyniki

Dalszej analizie poddano 22 badania, które uwzględniały częstość hospitalizacji psychiatrycznych spowodowanych epizodem depresyjnym lub maniakalnym. Uwzględnione badania były prowadzone na przestrzeni niemal 40 lat (najstarsze pochodzi z roku 1976, ⁶ a najnowsze z 2014 roku ⁷ ) w różnych miejscach na świecie, które, zgodnie z przedstawioną powyżej klasyfikacją klimatologiczną, cechuje klimat od umiarkowanego ciepłego (w tym klimat śródziemnomorski) do klimatu kontynentalnego. Wszystkie badania dotyczyły osób z chorobą dwubiegunową, najczęściej typu I, i uwzględniały hospitalizacje z powodu manii i depresji. Jedynie badanie Modai i wsp. dotyczyło wyłącznie epizodów depresyjnych w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej. ⁸ Dane dotyczące hospitalizacji pacjentów z powodu epizodów maniakalnych lub hipomaniakalnych były znacznie bardziej precyzyjne, spójne i jednocześnie liczniejsze niż te dotyczące depresji.

Hospitalizacje w przebiegu epizodów maniakalnych

Już pierwsze prace z końca lat 70. wskazywały na wyraźną sezonowość przyjęć do szpitala z powodu manii. Symonds i Williams wykazali tę zależność dla kobiet z typem I choroby afektywnej dwubiegunowej, które były najczęściej hospitalizowane z powodu epizodu maniakalnego między sierpniem a wrześniem. ⁶ W ponownej analizie powyższego badania Walter udowodnił istnienie tej zależności nie tylko dla kobiet, ale także dla mężczyzn. ⁹ W pracach prowadzonych w kolejnych latach obserwowano wyraźną tendencję do zwiększania się liczby hospitalizacji z powodu manii w okresie wiosny i lata.

Większość spośród prac, w których sygnalizowano letni (a nie wiosenny) wzrost liczby hospitalizacji z powodu manii, była prowadzona w Anglii, Walii i Szkocji. ^{6, 9, 10, 11, 12} Jedyne badanie, które potwierdzało powyższy związek dla pory letniej, prowadzone poza granicami Wielkiej Brytanii, pochodziło z Tasmanii – wysuniętej daleko na południe wyspy o klimacie oceanicznym, umiarkowanym. ¹³ Dodatkowo Myers i Davies zaobserwowali pozytywny związek między liczbą pacjentów przyjętych w manii w danym miesiącu a średnią temperaturą w tym samym miesiącu i średnią długością dnia oraz średnią liczbą słonecznych godzin w ciągu dnia w miesiącu poprzedzającym dane przyjęcie. ¹⁰

W pięciu spośród analizowanych prac szczyt przyjęć do szpitala z powodu epizodu maniakalnego przypadał na miesiące wiosenne. ^{14, 15, 16, 17, 18} Autorzy koreańscy zaobserwowali wyraźny związek między średnią liczbą słonecznych godzin w ciągu miesiąca a liczbą przypadków manii. Dodatkowo liczba przyjęć z powodu pierwszego w życiu epizodu maniakalnego była związana z intensywnością nasłonecznienia, ale wyłącznie w przypadku kobiet. ¹⁸

W kilku badaniach szczyt hospitalizacji z powodu manii był obserwowany na przełomie wiosny i lata lub jednocześnie we wszystkich miesiącach wiosennych i letnich. ^{7, 19, 20, 21} . Autorzy brazylijscy wykazali ten związek tylko w przypadku kobiet. ²¹

Jedynie w dwóch pracach obserwowano zwiększoną liczbę przyjęć do szpitala z powodu manii w okresie jesiennym i zimowym. Cechą charakterystyczną obu badań były kraje, w których je prowadzono – Węgry ¹⁵ w pierwszym wypadku i Polska ⁷ w drugim. Rejon Europy Środkowo-Wschodniej cechują wyraźne zmiany pogody, w tym zmiany nasłonecznienia i temperatury w zależności od pory roku. Do badania węgierskiego włączono jedynie kobiety. ^{7, 15}

Hospitalizacje w przebiegu epizodów depresyjnych

Dane zebrane z przeanalizowanych badań, dotyczące liczby hospitalizacji w przebiegu depresji w zależności od pory roku, nie są tak jednoznaczne, jak to opisano powyżej w przypadku manii.

Jak wynika z przeanalizowanych prac, częstość hospitalizacji w przebiegu depresji wzrasta wyraźnie w okresie wiosennym, co nie do końca zgadza się z aktualnymi przekonaniami lub powszechnie panującymi opiniami, szczególnie na temat tzw. depresji sezonowej. Zwiększoną liczbę przyjęć z powodu epizodu depresyjnego w miesiącach wiosennych obserwowano w wielu rejonach o umiarkowanym klimacie, m.in. wykazano to w pracach badaczy kanadyjskich, ²² greckich, ¹⁴ australijskich, ¹⁶ izraelskich ²³ i polskich, ⁷ a także norweskich, jednak wyłącznie w przypadku mężczyzn. ²⁴

Drugi szczyt przyjęć z powodu epizodu depresyjnego obserwowano w okresie jesiennym ^{7, 22, 24, 25, 26} i zimowym. ^{8, 12, 15, 16} Zależność ta, choć wyraźna, nie była jednakowo wyrażona we wszystkich pracach. W badaniu prowadzonym w Finlandii ²⁵ opisano powyższy związek jedynie w przypadkach przyjęć z powodu pierwszego w życiu epizodu depresyjnego. Badanie norweskie ²⁴ wykazało natomiast, że zwiększona częstość hospitalizacji z powodu depresji w listopadzie dotyczy wyłącznie kobiet. Podobnie sprofilowane były wyniki badaczy angielskich, ¹² którzy dodatkowo w swej pracy uwzględnili pochodzenie etniczne pacjentów i zauważyli, że wyraźna zależność między liczbą hospitalizacji a porą roku (w tym przypadku zimą) dotyczy szczególnie Azjatów.

Liczba przyjęć z powodu depresji w miesiącach letnich, jak wynika z przedstawionych powyżej prac, wyraźnie malała. Jedynie badacze izraelscy ²³ i węgierscy ¹⁵ obserwowali wzrost przyjęć pacjentów z depresją w okresie lata.

Hospitalizacje w przebiegu epizodów mieszanych

Zaledwie w kilku pracach uwzględniono przyjęcia do szpitala pacjentów w stanie mieszanym. W tym przypadku danych jest niewiele, lecz są one spójne. Najwięcej pacjentów jest hospitalizowanych z powodu stanu mieszanego późnym latem. Wykazały to badania autorów kanadyjskich, ²⁷ amerykańskich ¹⁷ i polskich. ⁷ Ponadto autorzy polscy obserwowali wzrost przyjęć chorych w stanie mieszanym w zimie. ⁷

Ryc 1. Wykres przedstawia zależność między porą roku/miesiącem a liczbą hospitalizacji z powodu depresji (wartości ujemne na osi poziomej) lub manii (wartości dodatnie na osi poziomej). Na osi poziomej przedstawiono liczbę badań (uwzględnionych w powyższym przeglądzie literatury), które potwierdzały związek między jednostką czasu (miesiącem/porą roku) a liczbą hospitalizacji z powodu epizodu zaburzeń nastroju. Nie uwzględniono epizodów mieszanych. (projekt własny)

Podsumowanie

1. Analiza opublikowanych badań wydaje się wskazywać na występowanie związku między porą roku (intensywnością oświetlenia słonecznego?) a częstością przyjęć do szpitala z powodu zaburzeń maniakalnych i depresyjnych, a także mieszanych.

2. Szczególnie wyraźnie związek ten zarysowuje się w przypadku hospitalizacji z powodu epizodów maniakalnych. W większości omówionych badań obserwowano wyraźny wzrost liczby pacjentów hospitalizowanych z powodu epizodu maniakalnego w okresie wiosenno-letnim. Wydaje się, że może zachodzić związek między zwiększoną liczbą hospitalizacji z powodu manii w lecie a łagodniejszym, oceanicznym klimatem (badania prowadzone w Anglii i na Tasmanii) oraz szczytem hospitalizacji na wiosnę a klimatem bardziej kontynentalnym, cieplejszym, z wyraźniej zaznaczonymi porami roku (badania prowadzone w Korei, Grecji, południowej Australii, USA i na Węgrzech).

3.  Zjawisko sezonowości przyjęć pacjentów z depresją w strefie klimatu umiarkowanego istnieje, choć być może dotyczy tylko niektórych grup pacjentów (zależy od płci lub pochodzenia etnicznego). W przypadku epizodów depresji szczyt przyjęć do szpitala, w zależności od badania, rozciąga się od wczesnej jesieni, przez zimę aż po ostatnie miesiące wiosny. Oznacza to, że jedynie latem liczba przyjęć pacjentów z depresją maleje, a przez resztę roku utrzymuje się na względnie stałym poziomie (ryc. 1).

4. Wszystkie badania, których wyniki zostały opublikowane i przeanalizowane powyżej, miały charakter retrospektywny. Jednym z dodatkowych ograniczeń każdego z nich było istotne prawdopodobieństwo ustalenia błędnego rozpoznania w chwili przyjęcia do szpitala, szczególnie w przypadku pacjentów z pierwszym w życiu epizodem chorobowym. Pacjenci włączani do uwzględnionych badań nie stanowili też grupy reprezentatywnej w zakresie ciężkości epizodu chorobowego dla ogólnej populacji osób z zaburzeniami nastroju.

5. Zależności, jakie występują w obrębie regionów klimatycznych, choć nie można definitywnie wykluczyć, że są one przypadkowe, uzasadniają dalsze prowadzenie tego typu badań. Powinny mieć one jednak bardziej jednolity charakter w zakresie metodologii, a w dobie globalizacji i powszechnej dostępności danych meteorologicznych winny uwzględniać bardzo duże grupy badanych na wszystkich szerokościach geograficznych i we wszystkich strefach klimatycznych.

6. Z pewnością niezwykle cenne mogłyby okazać się wyniki badań prowadzonych przez wiele lat w trybie prospektywnym.

7. Badania takie trzeba prowadzić dla lepszego zrozumienia wpływu, jaki mają czynniki zewnętrzne, w tym klimatyczno-pogodowe, na nastrój i zachowanie ludzi.

8. W planowanych badaniach powinno się jednak uwzględnić rodzaj badanych czynników klimatycznych, np. oceniać nie tylko porę roku, ale także stopień nasłonecznienia, być może również wilgotność i temperaturę powietrza. W niektórych badaniach ⁷ było to już brane, przynajmniej częściowo, pod uwagę, ale nie jest to reguła.