Insulinooporność definiowana jest jako zmniejszona odpowiedź biologiczna tkanek obwodowych – przede wszystkim mięśni szkieletowych, tkanki tłuszczowej oraz wątroby – na prawidłowe lub podwyższone stężenia insuliny. W warunkach fizjologicznych insulina odpowiada za utrzymanie homeostazy glukozy poprzez zwiększanie jej wychwytu w mięśniach i tkance tłuszczowej, hamowanie glukoneogenezy wątrobowej oraz regulację metabolizmu lipidów i białek. W przebiegu insulinooporności mechanizmy te ulegają zaburzeniu, co prowadzi do kompensacyjnej hiperinsulinemii – trzustka zwiększa wydzielanie insuliny w celu utrzymania prawidłowego stężenia glukozy we krwi. Stan ten może poprzedzać rozwój cukrzycy typu 2 (DMT2 – diabetes mellitus type 2) nawet o kilkanaście lat. W początkowej fazie poziom glikemii pozostaje w normie dzięki zwiększonej sekrecji insuliny przez komórki β wysp trzustkowych. Z czasem jednak dochodzi do ich wyczerpania funkcjonalnego i względnego niedoboru insuliny, co skutkuje pojawieniem się stanu przedcukrzycowego, a następnie jawnej cukrzycy typu 2. Insulinooporność stanowi kluczowy element patogenezy zespołu metabolicznego i często współistnieje z otyłością trzewną, dyslipidemią (podwyższone stężenie triglicerydów, obniżone stężenie lipoprotein wysokiej gęstości [HDL – high density lipoprotein]) oraz nadciśnieniem tętniczym.

Diagnostyka insulinooporności opiera się na ocenie parametrów gospodarki węglowodanowej. W praktyce klinicznej wykorzystuje się m.in. wskaźnik HOMA-IR (Homeostasis Model Assessment of Insulin Resistance), obliczany na podstawie stężenia glukozy i insuliny na czczo. Złotym standardem w badaniach naukowych pozostaje klamra metaboliczna euglikemiczno-hiperinsulinemiczna, jednak metoda ta jest kosztowna i mało dostępna w rutynowej praktyce.

Choć insulinooporność nie jest jednostką chorobową samą w sobie, stanowi istotny mechanizm patofizjologiczny leżący u podłoża wielu zaburzeń metabolicznych i sercowo-naczyniowych. Zwiększa ryzyko rozwoju DMT2, miażdżycy, niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD – non-alcoholic fatty liver disease), a także powikłań sercowo-naczyniowych, takich jak choroba wieńcowa bądź udar mózgu.