Wysokie spożycie wolnych cukrów stanowi istotny modyfikowalny czynnik ryzyka otyłości, cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych, a jego redukcja jest celem nadrzędnym w strategiach żywieniowych ukierunkowanych na prewencję i leczenie zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Zastępowanie sacharozy oraz syropów glukozowo-fruktozowych substancjami słodzącymi może ograniczać podaż energii i ładunek glikemiczny bez rezygnacji ze słodkiego smaku, przy czym korzyści i ograniczenia zależą od klasy związku, dawki, kontekstu dietetycznego oraz horyzontu czasowego. Najnowsze rekomendacje kliniczne i oceny regulacyjne akcentują konieczność rozróżnienia oceny zagrożenia i oceny ryzyka, indywidualizację zaleceń oraz pierwszeństwo wody jako napoju podstawowego u osób z cukrzycą i w populacji ogólnej^1,2.

Klasyfikacja zamienników cukru

Substancje intensywnie słodzące cechuje słodkość przewyższająca sacharozę nawet wielusetkrotnie przy znikomej wartości energetycznej i – zgodnie z aktualnymi ocenami regulacyjnymi – przy braku bezpośredniego wpływu na glikemię w dawkach nieprzekraczających akceptowanego dziennego pobrania (ADI – acceptable daily intake). Do tej grupy należą aspartam, acesulfam K, sukraloza, sacharyna, cyklaminiany, glikozydy stewiolowe oraz mogrozydy. W lipcu 2023 r. International Agency for Research on Cancer (IARC) sklasyfikowała aspartam jako czynnik „możliwie rakotwórczy” (grupa 2B), co stanowi identyfikację zagrożenia, natomiast Joint FAO/WHO Expert Committee on Food Additives (JECFA) – po niezależnej ocenie ryzyka – podtrzymała dotychczasowy zakres ADI 0-40 mg/kg m.c./24 h. W 2025 r. U.S. Food and Drug Administration (FDA) podkreśliła, że dostępne dane nie uzasadniają zmiany statusu bezpieczeństwa aspartamu przy przestrzeganiu ADI. Te rozstrzygnięcia ilustrują komplementarność i różnicę celu oceny zagrożenia (IARC) i ryzyka (JECFA, FDA)^3-5.

Poliole, do których zaliczają się m.in. erytrytol, ksylitol, sorbitol, maltitol, mannitol i izomalt, dostarczają od 0 do ok. 2,4 kcal/g, cechują się niskim lub umiarkowanym indeksem glikemicznym i ograniczają poposiłkowe wzrosty glikemii w porówna...

Tak zwane rzadkie cukry, przede wszystkim D-alluloza i D-tagatoza, zapewniają smak zbliżony do sacharozy przy niższej wartości energetycznej i korzystnym profilu glikemicznym. Metaanaliza badań klinicznych z 2024 r. wykazała, że alluloza u pacjent...