Aktywność fizyczna a choroba Alzheimera

wyliczano średnią odległość pokonywaną pieszo w ciągu dnia. Funkcje poznawcze oceniano na początku, po trzech i po sześciu latach. Otępienie rozpoznano u 158 osób, co daje zachorowalność rzędu 15,6/1000 populacji/rok. Mężczyźni, którzy pokonywali dziennie dystans ćwierć mili (= ok. 0,4 km/dzień), mieli średnio ryzyko otępienia 1,8 razy większe niż osoby, które pokonywały dystans dwóch mil (= ok. 3,2 km/dzień). Podobne ryzyko stwierdzono w stosunku do otępienia alzheimerowskiego.

Cotman i wsp. (2002) znaleźli doniesienia z prac doświadczalnych na zwierzętach, z których wynika, że ćwiczenia fizyczne poprawiają plastyczność mózgu i podwyższają poziom BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor), czynnika neurotroficznego zależnego od mózgu.

Duże badanie retrospektywne przeprowadzili Friedland i wsp. (2001) z Case Western Reserve University School of Medicine w Cleveland. Badacze przeanalizowali historię życia 193 osób w wieku 70 lat, chorych na AD, i 358 zdrowych osób w podobnym wieku. Najpierw pytali, w jaki sposób spędzali oni w młodości (między 20. a 60. r.ż.) wolny czas. Potem podzielili odpowiedzi na trzy grupy:

1. wypoczynek bierny (oglądanie telewizji, rozmowa przez telefon, słuchanie muzyki),

2. rozrywki umysłowe (czytanie książek, rozwiązywanie krzyżówek i rebusów, gra na instrumentach, szydełkowanie czy ciesielka),

3. aktywność fizyczna (sporty, jazda na rowerze, spacery).

Okazało się, że cierpiący na AD byli mniej aktywni w każdej z wymienionych dziedzin poza oglądaniem telewizji. Najbardziej ochronny wpływ miały rozrywki umysłowe. Wśród ich zwolenników ryzyko zachorowania było dwa i pół razy niższe niż w populacji ogólnej. I to niezależnie od wykonywanej pracy i zdobytego wykształcenia. Wyniki przeprowadzonych badań pozwoliły na wyciągnięcie wniosku, że intelektualnie wymagające hobby nie chroni przed zachorowaniem, ale może opóźnić rozwój choroby, i to nawet o wiele lat. Znaczenie dla późniejszej sprawności intelektualnej mają nie tylko zdobyte wykształcenie czy wykonywany zawód, ale także hobby. Mózg zachowuje się tak samo jak inne narządy. Aktywność fizyczna wzmacnia kości i stawy, a gimnastyka mózgu chroni go przed chorobą.

Badania kanadyjskie przeprowadzone przez zespół pod kierunkiem Danielle Laurin (2001) polegały na pięcioletniej obserwacji 4615 osób, które w momencie rozpoczęcia badań przekroczyły 65. r.ż. i nie wykazywały zaburzeń poznawczych. Po upływie pięciu lat 3894 osoby pozostawały bez zaburzeń poznawczych, u 436 zdiagnozowano łagodne zaburzenia, zaś u 285 rozpoznano otępienie. Podwyższone ryzyko wystąpienia łagodnych zaburzeń poznawczych, AD i otępienia na innym tle korelowało z brakiem aktywności fizycznej, wiekiem, płcią i wykształceniem. Wysoki poziom aktywności fizycznej redukował ryzyko wystąpienia AD o połowę.

W badaniach Scarmeasa i wsp. (2001) przeprowadzonych wśród 1772 mieszkańców północnego Manhattanu w wieku powyżej 65 lat, wyjściowo bez otępienia, po upływie średnio trzech lat (maksymalnie siedem lat) otępienie stwierdzono u 207. Ryzyko otępienia okazało się mniejsze u bardziej aktywnych fizycznie. Było to pierwsze doniesienie z cyklu badań przeprowadzonych w ramach projektu The Northern Manhattan Study.

Kristine Yaffe wraz ze wsp. (2001) z San Francisco obserwowała przez okres od sześciu do ośmiu lat 5925 białych kobiet w wieku 65 lat i więcej, niewykazujących na początku badań obniżenia funkcji poznawczych, wydolnych fizycznie. Aktywność fizyczną badano, korzystając z pojęcia tzw. bloków (1 blok = 160 m) przechodzonych pieszo w ciągu tygodnia i licząc kalorie wydatkowane tygodniowo na rekreację, „bloki” i chodzenie po schodach. Poziom funkcji poznawczych określano za pomocą zmodyfikowanej skali Mini-Mental State Examination (MMSE). Okazało się, że kobiety z większą aktywnością fizyczną były mniej zagrożone obniżeniem funkcji poznawczych niż osoby mniej aktywne (odpowiednio 18 proc., 22 proc. i 24 proc., p < 0,001). Podobne były wyniki badania MMSE w odniesieniu do wydatkowanych kalorii.

Lytle i wsp. z Pitsburga (2004) w ramach projektu MoVIES w próbce społeczności wiejskiej liczącej 1146 osób powyżej 65 lat oceniali aktywność fizyczną i funkcje poznawcze. W ocenie aktywności fizycznej wyróżnili trzy grupy badanych: ćwiczących co najmniej 30 minut trzy razy w tygodniu, ćwiczących rzadziej niż trzy razy w tygodniu po 30 minut i niećwiczących w ogóle. Do oceny funkcji poznawczych zastosowano MMSE. Wyliczenia statystyczne wykazały znaczne zwiększenie ryzyka obniżenia funkcji poznawczych po dwuletniej obserwacji u osób niećwiczących.

Zebrane przez Scalco i Reekuma (2006) dane z baz medycznych, z których tylko część spełniała wymogi Evidence-Based Medicine (EBM), pokazały, że aktywność fizyczna może mieć działanie neuroprotekcyjne dla mózgu poprzez różne mechanizmy:

• obniżenie ryzyka choroby niedokrwiennej serca i mózgu,
• poprawę krążenia mózgowego,
• zmniejszenie ryzyka zachorowania na cukrzycę.

Długoterminowa aktywność fizyczna, włączając w nią spacery, korelowała z lepszymi funkcjami poznawczymi w badaniach przeprowadzonych przez Weuve i wsp. (2004) u 18 766 kobiet w wieku od 70 do 81 lat przebywających w domach opieki społecznej.

W odstępie dwóch lat przeprowadzili oni telefonicznie sześć wywiadów. Stwierdzili o 20 proc. niższe ryzyko wystąpienia zaburzeń poznawczych u kobiet z większą aktywnością fizyczną.

U kobiet przechodzących pieszo co najmniej 1,5 godziny w tygodniu średni współczynnik ryzyka wyniósł od 0,06 do 0,07 w porównaniu z chodzącymi mniej niż 40 min w tygodniu.

Rachel Whitmer i wsp. (2005) z Oakland w Północnej Kalifornii przeprowadzili szeroko zakrojone badania prospektywne, które doprowadziły do stwierdzenia większego zagrożenia otępieniem u osób z otyłością. W latach 1964-2003 prowadzili oni obserwację 10 276 osób w wieku 40-45 lat. Po upływie 27 lat otępienie rozpoznano u 713 uczestników badań (6,9 proc.). Osoby otyłe (BMI ≥ 30) miały o 74 proc. zwiększone ryzyko otępienia, osoby z nadwagą (BMI 25,0-29,9) miały ryzyko otępienia podwyższone o 35 proc. w porównaniu z osobami z prawidłową masą ciała (BMI 18,6-24,9).

Lautenschlager i Almeida (2006) z Perth poddali analizie badania kohortowe nad rolą aktywności fizycznej w prewencji pierwotnej i wtórnej AD i innych postaci otępienia. Wynika z nich, że dowody na tę rolę są słabe i nieporównywalne z badaniami randomizowanymi.

Z badań przeprowadzonych w Holandii przez zespół Schuit (2001) wśród mężczyzn w wieku 74,6 +/- 4,3 lat wynika, że osoby aktywne fizycznie przez mniej niż godzinę dziennie miały dwukrotnie większe ryzyko istotnego obniżenia stanu funkcji poznawczych w ciągu trzech lat niż w grupie kontrolnej o aktywności przekraczającej godzinę dziennie. Ryzyko to wzrastało 13,7 razy u nosicieli allelu APOEe4, wykazujących aktywność fizyczną mniejszą niż godzinę dziennie.

Nicola Coley i wsp. opublikowali w 2008 roku obszerny, liczący ponad 30 stron przegląd piśmiennictwa poświęconego zapobieganiu otępieniom. Zwrócono w nim uwagę na rolę ćwiczeń fizycznych, zróżnicowaną aktywność w czasie wolnym (leasure time) oraz aktywność fizyczną. Poniżej fragmenty tego przeglądu:

Ćwiczenia fizyczne. Zwiększona częstotliwość lub nasilenie wysiłku fizycznego i aktywności fizycznej pod koniec życia okazały się związane ze zmniejszeniem ryzyka wystąpienia demencji/choroby Alzheimera w dziesięciu doniesieniach i poprawą funkcji poznawczych w 19 badaniach. Jednak w dziewięciu badaniach nie stwierdzono żadnego związku aktywności fizycznej z otępieniem/chorobą Alzheimera. W dwóch badaniach oceniających wpływ wysiłku fizycznego w wieku średnim na ryzyko demencji pod koniec życia uzyskano sprzeczne wyniki (Rovio 2005, Yamada 2003).

Aktywność w czasie wolnym. W pięciu badaniach stwierdzono, że wysoka aktywność spędzania wolnego czasu zmniejszyła ryzyko wystąpienia demencji lub zaburzeń poznawczych. Jedno badanie (Fabrigoule 1995) wykazało wpływ indywidualnych aktywności takich jak podróże, prace dorywcze, praca w ogródku, na zmniejszenie ryzyka wystąpienia demencji. W przeciwieństwie do tego badania, w dwóch innych (Verghese 2006, Aartsen 2002) nie znaleziono związku między indywidualną codzienną aktywnością (w tym kontakty towarzyskie) a funkcjami poznawczymi. Ponadto dwa inne badania pozwoliły na stwierdzenie, że korzystny wpływ aktywności umysłowej, towarzyskiej i fizycznej na demencję lub funkcje poznawcze był największy, gdy osoby starsze wykazywały wysoki poziom aktywności w co najmniej dwóch spośród tych trzech domen.

Ćwiczenia fizyczne a funkcje poznawcze. Nieliczne próby kliniczne wykazały wpływ standardowych ćwiczeń fizycznych na funkcje poznawcze (Teri 2003). Oken i wsp. (2006) oceniali wpływ ćwiczeń jogi przez sześć miesięcy na funkcje poznawcze i jakość życia zdrowych seniorów. Pomimo poprawy wydolności fizycznej i wskaźników jakości życia, nie stwierdzono wpływu na funkcje poznawcze. Kramer i wsp. (1999) porównali dwa rodzaje ćwiczeń (aerobowe i beztlenowe) osób w podeszłym wieku i stwierdzili po upływie sześciu miesięcy znaczną poprawę w dziedzinie funkcji wykonawczych u uczestników grupy uprawiającej ćwiczenia aerobowe (tlenowe), zaś inne domeny funkcji poznawczych pozostały w obu grupach na porównywalnym poziomie.

Kontakty towarzyskie, rozrywki i ćwiczenia fizyczne. Metaanalizy i przeglądy.

Trzy badania oceniały skutki społeczne i psychiczne czynników stylu życia lub ćwiczeń fizycznych na demencję i funkcje poznawcze. Pierwsze (Fratiglioni 2004) potwierdziło, że aktywny i zintegrowany społecznie styl życia osób w podeszłym wieku może chronić przed demencją, chociaż sugerowano, że społeczne, psychiczne i fizyczne elementy stylu życia mogą działać za pośrednictwem wspólnej ścieżki. Badania Lautenchlagera i wsp. oraz przegląd piśmiennictwa dokonany przez Rolanda i wsp. wykazały korzystny wpływ aktywności fizycznej na funkcje poznawcze osób w podeszłym wieku, głównie na podstawie badań obserwacyjnych, ale nie znaleziono zbyt wielu dowodów wskazujących na związek z demencją/chorobą Alzheimera – podkreśla się brak randomizowanych, kontrolowanych badań w tej dziedzinie.

Najnowszym doniesieniem będącym wynikiem wspomnianego już wyżej Northern Manhattan Study jest artykuł Willeya i wsp. zatytułowany: „Leisure-time physical activity associates with cognitive decline: The Northern Manhattan Study”; Neurology 2016;86(20):1897-903. Przeprowadzili oni standardowe badanie neuropsychologiczne wśród 1228 osób z wykorzystaniem pakietu NPE, ocenę ryzyka chorób sercowo-naczyniowych i badanie rezonansem jądrowym (MRI).

Badania udało się powtórzyć pięć lat później u 876 osób. Dla oceny aktywności fizycznej zastosowano wykorzystany przez Salco i wsp. w 1998 roku kwestionariusz oceniający wpływ aktywności fizycznej na zachorowalność na udar mózgu – badania te przeprowadzono także w ramach Northern Manhattan Study.

Za brak aktywności fizycznej uznaje się deklarowane mniej niż 10 minut aktywności dziennie w ciągu ostatnich dwóch tygodni. Za niewielką aktywność (light) przyjęto 2 godz./tydz., umiarkowaną 2 do 5 godz./tydz. (moderate), za znaczną (heavy) powyżej 5 godz./tydz.

Wyniki: brak aktywności fizycznej w czasie wolnym (LTPA) lub jej niski poziom wiązały się z gorszym poziomem funkcji wykonawczych, pamięci semantycznej i prędkości przetwarzania informacji. W grupie z niewielką aktywnością preferowano spacery, ćwiczenia (calisthenics = kalistenika [stgr. piękno i siła] – aktywność fizyczna polegająca na treningu siłowym bazującym na ćwiczeniach z wykorzystaniem własnej masy ciała, np. pompki, mostki, brzuszki i podciąganie się na drążku; jest często łączona ze stretchingiem), taniec, golf, pracę w ogrodzie, kręgle i jazdę na koniu. W grupie z aktywnością umiarkowaną preferowano jazdę na rowerze, pływanie, wspinaczkę i tenis. W grupie ze znaczną aktywnością – aerobik i jogging. Wśród uczestników, którzy na początku badania nie wykazywali zaburzeń funkcji poznawczych, funkcje te uległy istotnemu obniżeniu u osób z brakiem lub niskim poziomem LTPA w porównaniu z osobami o umiarkowanym i wysokim poziomie aktywności fizycznej, odpowiednio: szybkości przetwarzania informacji i pamięci epizodycznej.

Wnioski autorów: niski poziom LTPA jest niezależnie związany z większym spadkiem zdolności poznawczych.

∗∗∗

Na podstawie tego przeglądu badań naukowych można stwierdzić, że aktywność fizyczna wprawdzie nie chroni całkowicie przed zachorowaniem na chorobę Alzheimera i inne formy otępienia, lecz istotnie zmniejsza ryzyko i opóźnia moment zachorowania.