Nadwrażliwość na leki jest definiowana jako działanie niepożądane preparatu leku, które klinicznie przypomina reakcję alergiczną. Nadwrażliwość na antybiotyki β-laktamowe (BL) jest jedną z najczęściej występujących reakcji nadwrażliwości na leki. Ponadto wielu chorych sygnalizuje taką nadwrażliwość, która nie zawsze została potwierdzona badaniem alergologicznym. Jest więc bardzo prawdopodobne, że każdy lekarz w swojej codziennej praktyce spotka się z chorym zgłaszającym nadwrażliwość na antybiotyki BL. W związku z tym konieczna jest znajomość obrazu klinicznego i postępowania w takich przypadkach, a także umiejętność odróżniania reakcji nadwrażliwości od innych działań niepożądanych.

Krótka charakterystyka antybiotyków β-laktamowych

Antybiotyki β-laktamowe należą do najczęściej podawanych leków przeciwdrobnoustrojowych. Są lekami pierwszego wyboru w ponad 95% zakażeń. Stosuje się je w podstawowej opiece zdrowotnej, w specjalistycznym lecznictwie ambulatoryjnym, a także w lecznictwie zamkniętym.

Do antybiotyków BL zalicza się pięć grup antybiotyków: penicyliny, cefalosporyny, monobaktamy, karbapenemy oraz inhibitory β-laktamaz (ryc. 1). 

Grupa penicylin obejmuje:

• penicyliny naturalne (benzylopenicylinę i fenoksymetylopenicylinę)
• penicyliny półsyntetyczne o wąskim zakresie działania (oksacylinę, kloksacylinę, dikloksacylinę i flukloksacylinę)
• penicyliny półsyntetyczne o szerokim zakresie działania (aminopenicyliny, karboksypenicyliny, ureidopenicyliny, amidynopenicyliny).

Cefalosporyny zwyczajowo były dzielone na generacje, aktualnie jednak polecany jest podział uwzględniający aktywność przeciwdrobnoustrojową. Zgodnie z nim w grupie tej wyszczególnia się:

• cefalosporyny pozajelitowe o umiarkowanej aktywności, hydrolizowane przez większość β-laktamaz (dawniej I generacja)
• cefalosporyny doustne o umiarkowanej aktywności, oporne na niektóre β-laktamazy (dawniej I lub II generacja)
• cefamycyny i cefuroksym (dawniej II generacja)
• cefalosporyny pozajelitowe o dużej aktywności, oporne na wiele β-laktamaz (dawniej III generacja)
• cefalosporyny doustne o dużej aktywności wobec pałeczek jelitowych, ale niewystarczającej wobec ziarenkowców Gram-dodatnich (dawniej III generacja)
• cefalosporyny o dużej aktywności wobec Pseudomonas aeruginosa (dawniej III i IV generacja)
• cefalosporyny aktywne wobec metycylinoopornych szczepów gronkowca złocistego (MRSA – methicillin-resistant Staphylococcus aureus) i Streptococcus pneumoniae opornych na penicylinę (V generacja)
• cefalosporyny z inhibitorami: ceftolozan z tazobaktamem (o dużej aktywności wobec pałeczek Gram-ujemnych wytwarzających β-laktamazy o szerokim zakresie działania [ESBL – extended-spectrum beta-lactamases]), ceftazydym z awibaktamem
• cefalosporyny o aktywności sideroforu – cefiderokol.