Minisympozjum wrodzone wady metabolizmu w dobie badań przesiewowych

Znaczenie i organizacja badań przesiewowych
noworodków w Polsce

Mariusz Ołtarzewski,1 Maria Giżewska,2 Jolanta Sykut-Cegielska1

1Zakład Badań Przesiewowych, Instytut Matki i Dziecka w Warszawie

2Klinika Pediatrii, Endokrynologii, Diabetologii, Chorób Metabolicznych i Kardiologii Wieku Rozwojowego SPSK nr 1, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Adres do korespondencji: Dr n. biol. Mariusz Ołtarzewski Zakład Badań Przesiewowych Instytut  Matki i Dziecka ul. Kasprzaka 17A, 01-211 Warszawa, e-mail: mariusz@przesiew.imid.med.pl

Pediatr Dypl 2014;18(4):8-21

Słowa kluczowe

badania przesiewowe noworodków, fenyloketonuria, wrodzona niedoczynność tarczycy, mukowiscydoza

Wprowadzenie

Populacyjne badania przesiewowe noworodków zostały uznane przez Światową Organizację Zdrowia za ważne działanie profilaktyczne, którego celem jest wykrycie i leczenie chorób wrodzonych, stanowiących zagrożenie dla życia dziecka lub prowadzących do zaburzeń rozwoju, ciężkiego przebiegu choroby i często trwałej niepełnosprawności intelektualnej.1 W państwach Unii Europejskiej wszystkie noworodki objęte są tymi badaniami. Liczba badanych chorób różni się między krajami: w Unii Europejskiej2 wynosi do 30, w Stanach Zjednoczonych3 do 55 (30 rekomendowanych). W Polsce wykonuje się obligatoryjnie badania przesiewowe noworodków dla całej populacji, które obejmują 23 choroby wrodzone.

Rys historyczny

Wprowadzenie badań przesiewowych noworodków w kierunku wad metabolizmu i innych chorób wrodzonych wiąże się ściśle z wykryciem fenyloketonurii jako przyczyny zaburzeń rozwoju fizycznego i umysłowego oraz badaniami nad mechanizmem biochemicznym i metodami jej leczenia.

Fenyloketonurię opisał po raz pierwszy w 1934 roku norweski lekarz i biochemik Asbjörn Föling, który zidentyfikował w moczu badanego rodzeństwa obecność kwasu fenylopirogronowego, a ponieważ choroba powodowała ciężką niepełnosprawność intelektualną, nazwał ją imbecillitas phenylpyruvica. W kolejnych pracach wykazano, że przyczyną schorzenia jest całkowity lub częściowy brak aktywności enzymu hydroksylazy fenyloalaninowej metabolizującego fenyloalaninę do tyrozyny. Skutkiem tego jest gromadzenie fenyloalaniny we krwi i wydalanie z moczem jej metabolitów, w tym kwasu fenylopirogronowego, który przechodzi w kwas fenylooctowy, odpowiadający za charakterystyczny tzw. mysi zapach. Kolejnym krokiem było opracowanie przez niemieckiego pediatrę Horsta Bickela diety niskofenyloalaninowej, której skuteczność opublikowano w Acta Paediatrica w 1953 roku. Przełomowe dla wprowadzenia badania przesiewowego było zastosowanie przez Willarda Conterwella w 1957 roku pierwszego testu do oznaczania kwasu fenylopirogronowego w moczu za pomocą reakcji z chlorkiem żelaza, który daje charakterystyczne zielone zabarwienie. Istotne było wykorzystanie moczu pobranego na bibułę i możliwość przesłania wysuszonej próbki pocztą. Wadą testu było pobieranie próbki w 5-6 tygodniu życia, ale test był tani, skuteczny i stosowany do kontroli leczenia przez wiele lat. Znacznie czulszy okazał się test oznaczania fenyloalaniny w suchej kropli krwi na bibule, opracowany w 1961 roku przez Amerykanina Roberta Guthriego,4 nazwany później testem Guthriego. W swojej metodzie Guthrie wykorzystał test mikrobiologiczny i zasadę hamowania wzrostu bakterii Bacillus subtitis przez β-2-tienyloalaninę w żelu agarowym na płytce. Z próbki krwi pobranej na bibułę i wysuszonej wycinany był krążek o średnicy 6 mm i nakładany na przygotowaną bazę agarową. Jako wzorce standardowe wykorzystywano próbki krwi na bibule zawierające 2-50 mg/dl fenyloalaniny. Fenyloalanina obecna we krwi umożliwiała wzrost bakterii proporcjonalny do jej zawartości w próbce i utworzenie charakterystycznego krążka wokół bibuły. Odczyt był półilościowy i opierał się na porównaniu średnic krążków prób badanych z wzorcami. Czułość testu pozwalała na pobieranie krwi już w 4-5 dobie życia. Po badaniach pilotażowych i przygotowaniu produkcji testów pierwsze na świecie badania przesiewowe w kierunku fenyloketonurii rozpoczęto w 1963 roku, w 2013 roku była zatem obchodzona 50 rocznica tych badań.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Dlaczego prowadzimy badania przesiewowe noworodków?

<<>>Wiele chorób wrodzonych, a zwłaszcza wrodzonych wad metabolizmu, nie daje objawów klinicznych w pierwszych tygodniach, miesiącach, a nawet latach życia. Niektóre z nich, takie [...]

Opis programu

<<>>Badania przesiewowe noworodków realizuje w Polsce 8 laboratoriów, które są wyposażone w aparaturę, sprzęt laboratoryjny i komputerowy oraz specjalistyczne oprogramowanie. Testy przesiewowe są wykonywane [...]

Ogólne zasady realizacji badań przesiewowych noworodków

<<>>System opracowany w IMiD opiera się na komputerowej kontroli wszystkich etapów badań przesiewowych, począwszy od pobierania próbek krwi na bibułę aż [...]

Algorytmy badań przesiewowych noworodków

<<>>Badania przesiewowe w kierunku wrodzonej niedoczynności tarczycy (WNT) są prowadzone na podstawie oznaczania stężenia tyreotropiny (TSH) we krwi pobranej na bibułę. [...]

Diagnostyka specjalistyczna i monitorowanie leczenia – celowość i zasady realizacji

Po badaniu populacyjnym kolejnym etapem przesiewu jest ustalenie ostatecznego rozpoznania oraz rozpoczęcie właściwego leczenia, monitorowanego przez dłuższy czas. Zgodnie z definicją [...]

Bilans i wyniki ekonomiczne Programu Badań Przesiewowych Noworodków w Polsce realizowanego w latach 2009-2013

<<>> <<>>W ramach Programu Badań Przesiewowych Noworodków na lata 2009-2014 w ciągu 5 lat zidentyfikowano 1394 noworodki z chorobami wrodzonymi (tab. 3). Bilans ekonomiczny badań [...]

Podsumowanie

Znaczenie społeczne i korzyść ekonomiczna badań przesiewowych noworodków są niekwestionowane. Koszt zidentyfikowania jednego chorego dziecka w badaniu przesiewowym odpowiada kosztom utrzymania osoby z niepełnosprawnością [...]