Kongres Akademii po Dyplomie Pediatria 2026 👉 200 zł taniej do 27.02. Spotkajmy się 17-18 kwietnia w Warszawie | Skorzystaj z oferty >
Zaparcie czynnościowe u dzieci – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie
dr n. med. Katarzyna Akutko
dr n. med. Tomasz Pytrus
- Definicja i diagnostyka zaparcia u dzieci – IV kryteria rzymskie
- Osmotyczne środki przeczyszczające i inne substancje przeczyszczające stosowane w leczeniu zaparcia czynnościowego u dzieci (dawkowanie, działania niepożądane)
- Postępowanie w przypadku zaparcia opornego na leczenie konwencjonalne
Zaparcie niezmiennie stanowi jedną z najczęstszych przyczyn konsultacji pediatrycznych oraz gastroenterologicznych. Szacuje się, że blisko 10% dzieci populacji ogólnej doświadcza trudności w oddawaniu stolca1,2. Zaparcie jest powodem około 3% wszystkich ambulatoryjnych konsultacji pediatrycznych i aż 25% wizyt w poradniach gastroenterologicznych dla dzieci3,4. W ponad 95% przypadków u dzieci zaparcie ma podłoże czynnościowe, a ustalenie rozpoznania opiera się na IV kryteriach rzymskich, które są nieco odmienne w grupie młodszych (<4 roku życia) i starszych (≥4 roku życia) dzieci – zostały przedstawione w tabeli 15,6.
Etiopatogeneza
Etiopatogeneza rozwoju zaparcia czynnościowego jest wieloczynnikowa i można ją porównać z mechanizmem kuli śnieżnej. U dzieci zwykle pierwotnym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi tego schorzenia jest wstrzymywanie się od defekacji. Postawa retencyjna najczęściej rozpoczyna się po tym, jak dziecko doświadczyło bolesnego wypróżnienia lub innych nieprzyjemnych doznań związanych z aktem defekacji. Skutkuje to przedłużonym zaleganiem mas kałowych w okrężnicy i odbytnicy oraz ich wzmożoną dehydratacją. Skutkiem tego jest zaleganie twardych, zbitych stolców, których wydalenie jest trudne, związane ze znacznym wysiłkiem i często bolesne dla dziecka, co nasila postawę retencyjną oraz nagromadzanie się mas kałowych w jelicie grubym. Zaleganie stolca często powoduje jego nietrzymanie z przepełnienia, które jest spowodowane napływaniem półpłynnych/papkowatych stolców przepływających przez przeszkodę kałową w odbytnicy. Po dłuższych okresach wstrzymywania się od wypróżniania i nawracającym zaleganiu stolca podatność odbytnicy się zwiększa, a do wywołania potrzeby defekacji konieczne są większe objętości stolca, co prowadzi do zwiększenia jego zatrzymywania2,3,7.
Należy jednak pamiętać o możliwych organicznych przyczynach zaparcia, takich jak m.in.:
- wady anatomiczne odbytu i/lub odbytnicy (np. choroba Hirschsprunga)
- choroby nerwowo-mięśniowe (np. dysrafia kręgosłupa)
- zaburzenia metaboliczne (np. hiperkalcemia, przedawkowanie witaminy D3)
- zaburzenia endokrynologiczne (np. niedoczynność tarczycy)
- inne choroby: mukowiscydoza, alergia pokarmowa, celiakia, anoreksja, choroby rozrostowe w obrębie jamy brzusznej wywołujące ucisk na jelito z zewnątrz
- czynniki psychogenne (np. wykorzystywanie seksualne)8-10.
