Soma a psyche

Kardiologiczne zespoły czynnościowe

Prof. dr hab. med. Krzysztof Małyszczak

Zakład Psychoterapii i Chorób Psychosomatycznych Katedry Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu

Adres do korespondencji: Dr hab. med. Krzysztof Małyszczak, Zakład Psychoterapii i Chorób Psychosomatycznych, Katedra Psychiatrii, Uniwersytet Medyczny, Wybrzeże L. Pasteura 10, 50-367 Wrocław, tel.: 71 784 16 43, e-mail: krzysztof.malyszczak@umed.wroc.pl

Procesy somatyzacji są powszechne w zaburzeniach nerwicowych i zaburzeniach osobowości. Polegają na odczuwaniu emocji jako odczuć (dolegliwości) somatycznych. Bardziej złożoną formą somatyzacji są zespoły funkcjonalne – zespoły objawów somatycznych występujące bez choroby organicznej, ale związane z uchwytnymi zmianami funkcjonalnymi. W kardiologicznych zespołach funkcjonalnych dolegliwości: bóle w klatce piersiowej, zaburzenia rytmu serca i omdlenia przypominają choroby układu sercowo-naczyniowego.

Somatyzacja

Somatyzacji podlegają nasilone lub długotrwałe emocje negatywne. Pierwsze pojawiają się w napadach paniki, drugie w przewlekłych zaburzeniach nerwicowych, takich jak zaburzenia lękowe uogólnione lub zaburzenia pod postacią somatyczną – hipochondryczne i somatyzacyjne.

W skrajnym, ale dosyć częstym przypadku somatyzacja jest tak nasilona, że leżące u jej podłoża emocje przestają być zauważane jako przyczyna dolegliwości i są postrzegane jako ich skutek. Na przykład lęk w napadach paniki może być konceptualizowany przez pacjentów jako reakcja na stan zagrożenia życia spowodowany chorobą somatyczną. Pierwotny lęk, wynikający z nieświadomych procesów psychicznych sygnalizujących zagrożenie, podlega racjonalizacji jako wynik choroby somatycznej. Przeżywanie odrywa się od emocji i procesów wywołujących lęk i biegnie w stronę przekonania o chorobie, które w skrajnych przypadkach może być urojeniem. Proces ten przypomina tworzenie się urojeń prześladowczych, jednak w paranoi konceptualizacja zagrożenia polega na przypisaniu go zewnętrznym obiektom prześladowczym, a w przypadku somatyzacji – zagrożeniu w postaci choroby. Taka sytuacja ma miejsce w zaburzeniu hipochondrycznym, które w skrajnym nasileniu przybiera postać urojeniową.

Czasami proces somatyzacji przebiega bez jakiejkolwiek racjonalizacji, pacjenci mogą odczuwać jedynie dolegliwości somatyczne, całkowicie bez odczuwania wywołujących je emocji. Napady paniki mogą przebiegać z poczuciem omdlewania i zawrotami głowy, bez nasilonego lęku. Całkowite oderwanie objawów od emocji występuje w zaburzeniach dysocjacyjnych, gdzie pacjenci nie tyle odczuwają, ile mają objawy, czasami ciężkie, takie jak ślepota lub niedowłady uniemożliwiające chodzenie, zachowując przy tym dobre samopoczucie i optymizm, jakby ich te objawy istotnie nie dotykały (la belle indifference). Głęboki, mało emocjonalny proces somatyzacji występuje w zaburzeniach somatyzacyjnych, w których pacjenci cierpią na objawy somatyczne bez towarzyszącej im choroby somatycznej. Nie martwią się nadmiernie tymi objawami, nie przeżywają ich hipochondrycznie, ale skarżą się na dyskomfort z nimi związany, który zresztą jest zrozumiały, ponieważ uporczywa czkawka, nudności czy parcie na mocz mogą przeszkadzać.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Zespoły czynnościowe w kardiologii

Nie ma jak dotąd systematyki kardiologicznych zespołów czynnościowych, podobnej do Kryteriów Rzymskich dla zespołów czynnościowych układu pokarmowego. Analiza piśmiennictwa pozwala wyróżnić [...]

Związek lęku z bólem w klatce piersiowej

Nie jest jasne, dlaczego intensywny lęk powoduje ból w klatce piersiowej. Koncepcje fizjologiczne można podzielić na pozasercowe – hiperwentylacja powoduje bolesny [...]

Leczenie kardiologicznych zespołów somatycznych

Podstawową metodą leczenia jest psychoterapia, która pozwala utworzyć lub odtworzyć struktury psychiczne ułatwiające samouspokojenie. W warunkach ochronnej, empatycznej relacji z terapeutą [...]

Podsumowanie

U podłoża kardiologicznych zespołów czynnościowych leży intensywne uczucie lęku, transformowane do objawów somatycznych w procesie somatyzacji. Zaburzeniem psychicznym najbliższym zespołom czynnościowym [...]