Profilaktyka chorób tropikalnych

Profilaktyka chorób wektorowych Profilaktyka malarii Malaria jest chorobą pasożytniczą przenoszoną przez zarażone samice komarów z rodzaju Anopheles. Inwazję u człowieka wywołuje 5 gatunków zarodźca zimnicy (Plasmodium): Plasmodium vivat, Plasmodium ovale, Plasmodium malariae, Plasmodium falciparum oraz Plasmodium knowlesi. Choroba występuje w ponad 110 krajach strefy subtropikalnej i tropikalnej. Z jej powodu umiera rocznie około miliona ludzi, a objawy kliniczne występują u blisko 500 mln. Szacuje się, że w Europie na importowaną malarię zapada około 15 tys. osób rocznie. Inwazja Plasmodium falciparum u podróżujących z rejonów nieendemicznych może mieć przebieg ciężki, powikłany i zagrażający życiu. Profilaktyka malarii oparta jest na zabiegach chroniących przed ukłuciami komarów (repelenty, moskitiery, insektycydy) i chemioprofilaktyce. Największa aktywność samic komarów malarycznych przypada na okres od zachodu do wschodu słońca, natomiast komarów z rodzaju Aedes, które przenoszą dengę i chikungunya, na godziny około południa. Ryzyko zarażenia wzrasta pod koniec pory deszczowej. Komary chętniej wybierają za cel osoby o podwyższonej temperaturze ciała, do których należą m.in. kobiety w ciąży. Podstawowym czynnikiem przyciągającym komary jest kwas masłowy zawarty w pocie. Większość dostępnych w sklepach repelentów zawiera DEET, czyli N,N-dietylo-m-toluamid, związek maskujący zapach potu, łączący się z kwasem masłowym, a jednocześnie nietoksyczny. Repelenty są dostępne w postaci płynu, mleczka, sprayu oraz w systemie roll-on (aplikacja substancji na skórę za pomocą kulki). Preparaty o zawartości DEET do 20% są skuteczne przez kilkadziesiąt minut. Środki o zawartości substancji czynnej 20-30% działają kilka godzin, natomiast o wyższym stężeniu (nawet do 90%) dłużej, ale mogą drażnić skórę. Zaleca się noszenie jasnych ubrań, a po zachodzie słońca przebywanie w pomieszczeniach klimatyzowanych. W przypadku narażenia na ukłucia komarów należy założyć długie spodnie, koszulę z długimi rękawami, a skórę nieokrytą materiałem dokładnie zabezpieczyć repelentem. W warunkach wzmożonej potliwości oraz przy wietrznej pogodzie działanie repelentu jest skrócone, zatem należy stosować go częściej. Kąpiel w basenie, morzu, oceanie, umycie się pod prysznicem wymaga ponownego nałożenia repelentu. Zawsze najpierw nakładamy preparat chroniący skórę przed promieniowaniem słonecznym, a później środek przeciwko komarom. Zaleca się też sprawdzenie, czy siatki w oknach oraz moskitiery nie są uszkodzone, i spryskanie ich środkiem owadobójczym zawierającym permetrynę. Włączony wiatrak w pomieszczeniu bez klimatyzacji również utrudnia komarom namierzanie celu. Chemioprofilaktyka malaryczna Jak dotąd nie wyprodukowano skutecznej szczepionki przeciwko malarii, są natomiast leki przeciwmalaryczne. W profilaktyce wykorzystuje się: chlorochinę, proguanil, chlorochinę z proguanilem, meflochinę, atowakwon z proguanilem, doksycyklinę i prymachinę. Pirymetamina oraz pirymetamina w połączeniu z sulfadoksyną przepisywane, niestety, przezwielu lekarzy ze względu na niską cenę nie są obecnie zalecane. Przygniatająca większość szczepów Plasmodium falciparum jest oporna na pirymetaminę i sulfadoksynę oraz chlorochinę. W przypadku stosowania chlorochiny lubmeflochiny pierwszą dawkę leku należy przyjąć 1-2 tygodnie przed wyjazdemw strefę zagrożenia. Dla prymachiny, doksycykliny, proguanilu, chlorochiny w połączeniu z proguanilem, atowakwonu w połączeniu z proguanilem profilaktykę wystarczy rozpocząć 1-2 dni przed możliwą ekspozycją. Proguanil, doksycyklinę, prymachinę, chlorochinę z proguanilem, atowakwon z proguanilem stosuje się raz dziennie. Chlorochinę i meflochinę przyjmuje się raz w tygodniu. Chlorochinę, proguanil, chlorochinę z proguanilem, meflochinę oraz doksycyklinę stosuje się jeszcze przez 4 tygodnie po opuszczeniu strefy malarycznej. Prymachinę można odstawić 4. dnia po opuszczeniu strefy zagrożenia, a atowakwon z proguanilem 7. dnia. Profilaktyczne przyjmowanie leków przeciwmalarycznych przed pobytem w strefie zagrożenia, w jego trakcie i po jego zakończeniu stanowi najważniejszy element zapobiegania malarii. Rekomendowana chemioprofilaktyka zależy od regionu geograficznego i często jest modyfikowana. Aktualne informacje o zagrożeniu malarią i chemioprofilaktyce przeciwzimniczej należy uzyskiwać z fachowej literatury medycznej lub stron internetowych WHO (World Health Organization) i CDC (Centers for Disease Control and Prevention) oraz profesjonalnych doniesień i opracowań krajowych (PZH [Państwowy Zakład Higieny], GIS [Główny Inspektorat Sanitarny]). Japońskie zapalenie mózgu Japońskie zapalenie mózgu jest chorobą wirusową. Wektorem zakażenia są komary z rodzaju Culex. Podobnie jak u komarów z rodzaju Anopheles ich najwyższa aktywność przypada na okres od zmierzchu do świtu. Na terenach endemicznych do 3% komarów z rodzaju Culex jest zainfekowanych wirusem japońskiego zapalenia mózgu (JEV – Japanese encephalitis virus). Naturalnym rezerwuarem wirusa są ptaki wodne, natomiast obecność świń w okolicy potęguje jego transmisję. Ponad 3 miliardy ludności południowo-wschodniej Azji zamieszkuje rejony endemiczne japońskiego zapalenia mózgu. Rocznie odnotowuje się od 35 do 50 tys. przypadków objawowej choroby. Liczba śmiertelnych przypadków zawiera się w przedziale 10-15 tysięcy. Neuroinfekcji w przebiegu zakażenia JEV nie obserwuje się często, jednak w razie jej wystąpienia destrukcyjny wpływ wirusa na ośrodkowy układ nerwowy jest ogromny. Śmiertelność wynosi około 30%. U prawie połowy osób przeżywających zakażenie stwierdza się jego trwałe neuropsychiatryczne następstwa, takie jak: niedowłady, porażenia i inne ubytki neurologiczne, spastyczność, napady padaczkowe, pęcherz neurogenny, trudności w staniu, chodzeniu, mówieniu i ekstremalne wyczerpanie. Zajęcie układu pozapiramidowego skutkuje parkinsonizmem. Niedowład wiotki, zwykle występujący nagle, wymaga różnicowania z poliomyelitis. Opisywane są również stan wegetatywny i śpiączka. U części ozdrowieńców następuje obniżenie sprawności intelektualnej, trudności w kojarzeniu, zmienność nastroju, chwiejność emocjonalna i zaburzenia zachowania. Immunoprofilaktyka Inaktywowana szczepionka z hodowli komórkowej przeciwko japońskiemu zapaleniu mózgu została zarejestrowana w Unii Europejskiej i jest nowym orężem w zapobieganiu tej groźnej chorobie. Immunizacja polega na podaniu dwóch dawek według schematu 0.-28. dzień domięśniowo, w mięsień naramienny. Pełną ochronę nabywa się 35. dnia od rozpoczęcia szczepienia. Dawkę przypominającą należy podać 12-24 miesiące po szczepieniu podstawowym, przed potencjalną reekspozycją na zakażenie. W odróżnieniu od szczepionki, w której wirus namnażany jest na mózgach mysich, a następnie inaktywowany, preparat z hodowli komórkowej nie zawiera żelatyny ani tiomersalu. Szczepionka przeznaczona jest dla osób po 17. r.ż. Żółta gorączka Żółta gorączka, potocznie zwana żółtą febrą, jest chorobą wirusową o potencjalnie śmiertelnym przebiegu, która występuje w 45 krajach Ameryki Południowej i Afryki. Według szacunków WHO roczna liczba zachorowań wynosi około 200 tys., a liczba zgonów około 30 tys. Chorobę przenoszą komary z rodzaju Aedes, Haemagogus i Sabethes. Epidemie żółtej gorączki odnotowuje się w Brazylii, Gwinei i Wybrzeżu Kości Słoniowej. W latach 2008-2009 liczne przypadki tej groźnej choroby stwierdzono w Argentynie w strefie przygranicznej z Paragwajem i Brazylią (wodospady Iguazu). Postać krwotoczna żółtej gorączki w 50% przypadków prowadzi do zgonu. Nie prowadzi się leczenia przyczynowego, natomiast dostępna jest skuteczna szczepionka zapobiegająca rozwojowi zakażenia. Immunizacja polega na podaniu jednej dawki szczepionki. Wytworzona w ten sposób odporność daje zabezpieczenie na około 10 lat. Po tym czasie należy przyjąć kolejną dawkę. Aby mieć zapewnioną pełną ochronę w dniu wyjazdu, szczepienie należy wykonać najpóźniej 12 dni przed planowaną podróżą. Zaświadczenie o przeprowadzonej immunizacji (poświadczony wpis do żółtej książeczki) wymagane jest przy wyjazdach do Angoli, Beninu, Burkina Faso, Burundi, Gujany Francuskiej, Republiki Środkowoafrykańskiej, Kamerunu, Konga, Demokratycznej Republiki Konga, Wybrzeża Kości Słoniowej, Gabonu, Ghany, Gwinei Bissau, Liberii, Mali, Nigru, Ruandy, Sierra Leone, Togo, na Wyspy Świętego Tomasza i Książęce. Zapobieganie chorobom wektorowym, przeciwko którym nie opracowano do tej pory skutecznej szczepionki ani chemioprofilaktyki (denga, chikungunya, gorączka zachodniego Nilu), polega na unikaniu narażenia na ukłucia komarów (repelenty, moskitiery, insektycydy). Profilaktyka chorób brudnych rąk Wirusowe zapalenie wątroby typu A (żółtaczka pokarmowa) Choroba ta jest bardzo realnym zagrożeniem dla podróżujących. Od 3 lat liczba przypadków WZW A w Polsce dramatycznie narasta, zwłaszcza po pobycie w Egipcie. W 2007 r. w naszym kraju zarejestrowano 42 przypadki żółtaczki pokarmowej, a w 2009 r. już 652. Część zakażeń przebiega bezobjawowo lub skąpoobjawowo, zatem rzeczywista liczba zachorowań jest większa. W Wojewódzkim Szpitalu Zakaźnym w Warszawie w 2007 r. odnotowano 8 przypadków WZW A, a w 2009 r. już 238. Ryzyko zakażenia dla nieszczepionego turysty udającego się w rejony o wysokiej zapadalności na WZW typu A wynosi 3% w przypadku miesięcznego pobytu (zachoruje 3 ze 100 podróżujących). Do krajów o wysokiej endemiczności należą m.in. Egipt, Tunezja, Indie, Kambodża, Laos,Wietnam, czyli kraje często odwiedzane przez turystów z Polski. Uodpornienie przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A polega na podaniu dwóch dawek szczepionki inaktywowanej (zabitej). Druga dawka powinna być zaaplikowana po 6-12 miesiącach od pierwszej, dopuszcza się jednak podanie drugiej dawki szczepionki do 5 lat od rozpoczęcia immunizacji. Okres protekcyjny wynosi 25 lat, a według niektórych specjalistów do końca życia. W Polsce dostępnych jest kilka szczepionek do immunizacji przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A.