Streszczenie
METODY: W artykule dokonano przeglądu systematycznego wszystkich badań opublikowanych od 1980 do 2008 roku, w których oceniono ryzyko wystąpienia udaru i zgonu związanego z endarterektomią tętnicy szyjnej, w zależności od czasu między wystąpieniem pierwszych objawów choroby a operacją. Łączna ocena ryzyka w zależności od czasu, jaki upłynął od ostatniego incydentu, została przeprowadzona metodą metaanalizy Mantela-Haenszela.
WYNIKI: Spośród 494 opublikowanych opisów przypadków pacjentów leczonych operacyjnie tylko w 47 z nich oceniano ryzyko w zależności od czasu przeprowadzenia zabiegu. Łączne bezwzględne ryzyko wystąpienia udaru i zgonu u osób poddanych CEA w trybie pilnym było wysokie u chorych z udarem ewoluującym (20,2%, 95% PU 12,0-28,4) i z postępującym TIA (11,4%, 6,1 do 16,7), przy czym w nowszych badaniach nie obserwowano zmniejszania się tego ryzyka. Jednak w przypadku chorych w stabilnym stanie neurologicznym, ze świeżo przebytym TIA lub udarem niepowodującym niesprawności, nie stwierdzono istotnej różnicy między grupą pacjentów poddanych endarterektomii we wczesnym okresie po zachorowaniu a osobami leczonymi w okresie późniejszym (<1 tydzień vs ≥1 tydzień, OR=1,2, 0,9-1,7, p=0,17, <2 tygodnie vs ≥2 tygodnie, OR=1,2, 0,9-1,6, p=0,13).
PODSUMOWANIE: Wykonywana w trybie ostrym endarterektomia tętnicy szyjnej u chorych z udarem ewoluującym obarczona jest dużym ryzykiem operacyjnym, ale ryzyko to może być nieco mniejsze u pacjentów z postępującym TIA. Zabieg operacyjny w pierwszym tygodniu od zachorowania u pacjentów z objawami TIA stabilnych pod względem stanu neurologicznego lub u chorych z mniejszym udarem mózgu nie wiąże się z istotnie większym ryzykiem operacyjnym w porównaniu do leczenia w trybie opóźnionym. Konieczne jest uzyskanie większej liczby danych na temat ryzyka i korzyści związanych z leczeniem operacyjnym w trybie pilniejszym u chorych z TIA i mniejszym udarem mózgu, a także z zabiegami we wczesnym i późniejszym okresie choroby u pacjentów z dokonanym udarem niepowodującym niesprawności.
SŁOWA KLUCZOWE: endarterektomia tętnicy szyjnej, czynniki ryzyka, powikłania, czas przeprowadzenia operacji
Wyniki dużych randomizowanych badań kontrolowanych wykazały, że zakładając małe ryzyko wystąpienia udaru mózgu i zgonu związane z zabiegiem, endarterektomia jest korzystna u chorych z objawowym istotnym zwężeniem tętnicy szyjnej. Ryzyko okołooperacyjne jest związane z wieloma cechami charakterystycznymi pacjenta, zwłaszcza z obecnością i charakterem incydentu mózgowo-naczyniowego, i może być zwiększone u chorych operowanych w bardzo wczesnym okresie po przebytym TIA lub udarze mózgu. Niemniej ryzyko wczesnego nawrotu udaru mózgu u osób z objawowym zwężeniem tętnicy szyjnej leczonych zachowawczo również jest duże, przy czym u chorych oczekujących na zabieg jest ono istotne z klinicznego punktu widzenia. Autorzy wytycznych dotyczących postępowania u chorych po przebytym TIA faworyzują obecnie leczenie operacyjne w trybie przyspieszonym, przy czym jedne z aktualnych zaleceń dotyczących pacjentów po przebytym TIA lub z mniejszym udarem mózgu, stabilnych neurologicznie, zalecają wykonanie zabiegu w ciągu 48 godzin od zachorowania. Niewiele jest jednak wiarygodnych danych na temat ryzyka związanego z zabiegiem CEA u pacjentów z udarem ewoluującym lub postępującym TIA w porównaniu z chorymi w stabilnym stanie neurologicznym, a także na temat ryzyka związanego z leczeniem operacyjnym pacjentów stabilnych neurologicznie we wczesnym lub późnym okresie choroby. Większość przeprowadzonych badań była zbyt mała, aby można było wyciągać wiarygodne wnioski. Optymalny czas przeprowadzenia endarterektomii u pacjentów w stabilnym stanie neurologicznym również jest niepewny, zwłaszcza u chorych po przebytym udarze. Wyniki dużych randomizowanych badań kontrolowanych wstępnie zalecały opóźnianie zabiegu operacyjnego o 4 do 6 tygodni po przebytym udarze, jednakw kolejnych badaniach zostało to zakwestionowane. Autorzy doniesienia wcześniej przedstawili wyniki przeglądu systematycznego i metaanalizy wszystkich badań opublikowanych do 2000 roku, w których oceniano ryzyko wystąpienia udaru mózgu i zgonu związanego z CEA. W tym przeglądzie nie uwzględniono szczegółowo czasu przeprowadzenia zabiegu, ponieważ dane te zostały przedstawione w kilku badaniach, w większości opublikowanych w późniejszych latach 80. i wczesnych 90. Dlatego autorzy dokonali aktualizacji przeglądu, włączając wyniki badań opublikowanych do końca 2008 roku.
Dodaj do ulubionych