Perspektywa praktyki okulistycznej Problemy i wyzwania personalne

trudności w komunikacji z pacjentami oraz problemy z zachowaniem work-life balance są głównymi wyzwaniami wynikającymi z wykonywania zawodu lekarza. Niewłaściwe radzenie sobie z tymi problemami negatywnie wpływa na jakość życia, a także jakość udzielanych świadczeń zdrowotnych.

Jednym z kluczowych wyzwań hamujących odpowiednie zarządzanie kapitałem ludzkim w sektorze ochrony zdrowia są braki kadrowe. Lekarze stanowią najliczniejszą grupę sektora zawodów medycznych – szacuje się ją na blisko 159 000 pracowników uprawnionych do wykonywania zawodu. Liczba ta nie przekłada się jednak na potrzeby zabezpieczenia zdrowotnego społeczeństwa. Stale się mówi o niskiej liczbie lekarzy w różnych specjalizacjach. Jak podaje Ministerstwo Zdrowia, szybkie starzenie się ludności, a także wolniejszy wzrost długości życia w zdrowiu stanowią już dziś poważne wyzwanie dla całego systemu. W znacznej mierze chodzi o odpowiednie zabezpieczenie zasobów kadrowych, niezbędnych do odpowiedzi na zwiększające się potrzeby zdrowotne pacjentów, również w zakresie okulistyki.

W 2022 r. w placówkach ochrony zdrowia w Polsce było zatrudnionych 2210 specjalistów okulistyki, z czego 1131 to lekarze ze specjalizacją II stopnia, 1079 zaś osoby, które uzyskały specjalizację na nowych zasadach (jednostopniową). Liczby te w przeliczeniu na wskaźnik pokazują, że w Polsce na 10 000 osób przypada 0,6 lekarza okulisty. Dane (ryc. 1) jednoznacznie podkreślają konieczność zachęcania lekarzy do wyboru tej specjalizacji. 

Rycina 1. Lekarze okuliści zatrudnieni w placówkach ochrony zdrowia wg województw (stan na 31.12.2022 r.)

Kapitał ludzki a funkcja personalna – dlaczego człowiek jest najcenniejszym zasobem organizacji?

Pojęcie kapitału ludzkiego i jego znaczenie dla rozwoju organizacji od lat są w kręgu zainteresowania wielu badaczy. Specyfika kapitału ludzkiego wyrażana jest w trzech cechach:

• unikatowość
• jest trudny do zastąpienia przez innych
• jest trudny do imitacji przez potencjalną konkurencję.

Wskazane cechy sprawiają, że kapitał ludzki stanowi silną przewagę konkurencyjną, również w systemie ochrony zdrowia (zwłaszcza w sektorze prywatnym). Odpowiednie nim zarządzanie wynika z realizacji funkcji personalnej rozumianej jako „całokształt działań zmierzających do osiągnięcia celów organizacji i zaspokojenia potrzeb jej uczestników”. W przypadku prowadzenia praktyki lekarskiej celem będzie utrzymanie i/lub poprawa zdrowia pacjentów przy jednoczesnym utrzymaniu potrzeb uczestników procesu, czyli personelu medycznego. Realizacja funkcji personalnej jest zależna od wielu czynników, które można podzielić na wewnętrzne (występujące w danej jednostce) oraz zewnętrzne – bliższe (otoczenie sektorowe/branżowe) i dalsze (makrootoczenie). Pracownicy systemu ochrony zdrowia stanowią więc jego kluczowy kapitał. Całokształt efektywności jego działań oraz jakości udzielanych świadczeń medycznych jest uzależniony nie tylko od wiedzy i umiejętności personelu, lecz także od jego motywacji, lojalności i przywiązania do organizacji. W tym miejscu należy zaznaczyć, że dotyczy to zarówno publicznego, jak i prywatnego sektora ochrony zdrowia. Istotne jest więc posiadanie lub stworzenie odpowiedniej strategii zarządzania kapitałem ludzkim w organizacji. Jest to ważne, ponieważ rynek usług medycznych stale się kształtuje (zwłaszcza w sektorze prywatnym), co wpływa na możliwość budowania przewagi konkurencyjnej. Strategia zarządzania kapitałem ludzkim w organizacji pomoże dokonać syntezy działań ukierunkowanych na osiąganie długofalowych celów, planowanie i formułowanie strategii działalności placówki medycznej, a ponadto w sposób efektywny kształtować oraz wykorzystywać kapitał ludzki danej jednostki. Istotne jest zatem stałe doskonalenie w zakresie zarządzania kapitałem ludzkim w organizacji.

Problemy personalne – przyczyny i skutki

Jak już wspominano, praca lekarza wiąże się z nieustanną presją związaną z odpowiedzialnością za zdrowie pacjentów. Niesie to za sobą liczne wyzwania, zarówno komunikacyjne, jak i organizacyjne. Do najważniejszych personalnych, z którymi mierzą się dziś lekarze, należą: wypalenie zawodowe, komunikacja z pacjentami, budowanie i utrzymywanie odpowiednich relacji z zespołem oraz zachowanie koncepcji równowagi między życiem zawodowym a prywatnym (work-life balance).

Wypalenie zawodowe jest jednym z najpoważniejszych problemów zauważanych u pracowników ochrony zdrowia. Jest to złożony syndrom, coraz częściej diagnozowany w tym sektorze. Badania przeprowadzone przez American Academy of Ophthalmology (AAO) wskazują, że dotyczy też znacznej części badanych okulistów (43%).Trzema zasadniczymi elementami wypalenia zawodowego są: wyczerpanie emocjonalne, depersonalizacja i obniżone poczucie własnej skuteczności. Lista przyczyn powodujących ten stan jest długa i z pewnością otwarta (ryc. 2). Istotne jest więc wczesne zauważenie problemu. 

Rycina 2. Przyczyny i skutki wypalenia zawodowego

Wypalenie zawodowe może objawiać się powoli lub nagle i jest to kwestia indywidualna uzależniona od nasilenia przyczyn. Jego podstawowymi oznakami są:

• spadek wydajności
• brak zainteresowania
• izolacja
• brak koncentracji
• wzrost wypadków i błędów
• cynizm
• drażliwość
• stres i lęk
• depresja
• roztargnienie
• częste choroby, w tym bóle głowy
• przewlekłe zmęczenie
• trudności ze snem
• utrata apetytu
• wysokie ciśnienie krwi.

W przypadku stwierdzenia u siebie tego syndromu należy się zastanowić, w jaki sposób przeciwdziałać dalszemu jego rozwojowi. W literaturze zaprezentowano wiele narzędzi i metod radzenia sobie z tym zjawiskiem. Do najważniejszych należą:

• Wsparcie psychologiczne – wiele organizacji (w tym też szpitale) coraz częściej zaczyna wdrażać programy wsparcia psychologicznego dla pracowników. Warto więc zainteresować się możliwościami oferowanymi przez pracodawcę. Rozmowa lub regularne spotkania z psychologiem mogą przyczynić się do znalezienia, a następnie przepracowania przyczyny wypalenia zawodowego.
• Poprawa warunków pracy – jest to kluczowy aspekt w walce z wypaleniem zawodowym. W pierwszej kolejności należy wdrożyć zmiany organizacyjne dotyczące np. zwiększenia elastyczności godzin pracy, możliwości zmniejszenia etatu, a wreszcie: zwiększenia autonomii w podejmowaniu decyzji.
• Edukacja i rozwój zawodowy – koncepcja uczenia się przez całe życie jest dobrze znana lekarzom, niemniej powinna dotyczyć zdobywania wiedzy nie tylko medycznej, lecz także tej z zakresu zarządzania karierą zawodową, czasem bądź finansami. Istnieje wiele szkoleń, w tym przeznaczonych wyłącznie dla pracowników ochrony zdrowia, podczas których można poznać strategie radzenia sobie ze stresem, podnoszenia swoich kompetencji i prowadzenia praktyki lekarskiej.
• Wsparcie społeczne i mentoring – chodzi tu o rozbudowanie sieci współpracy w gronie konkretnych specjalistów, w tym budowanie i kształtowanie programów mentoringowych dla młodych lekarzy. Jest to kluczowy element w zapobieganiu wypaleniu zawodowemu. Bardziej doświadczeni pracownicy powinni się dzielić wiedzą z młodszym pokoleniem – dzięki rozmowom i wskazówkom, jak radzić sobie z wyzwaniami w pracy.

Kolejnym ważnym problemem personalnym są trudności w komunikacji z pacjentami, która stanowi jeden z kluczowych elementów pracy okulisty. Ze względu na specyfikę leczenia okulistycznego lekarze muszą tłumaczyć złożone zagadnienia medyczne osobom, które przeważnie mają ograniczoną wiedzę na temat zdrowia oczu. Wymaga to precyzji, empatii i umiejętności dostosowania języka do poziomu zrozumienia przez laika. W praktyce jednak okuliści mogą napotkać wiele trudności w tej komunikacji, co wpływa na relacje lekarz–pacjent oraz wyniki terapii (ryc. 3). 

Rycina 3. Wybrane przyczyny trudności w komunikacji z pacjentem

Leczenie schorzeń oczu, takich jak jaskra, zaćma bądź zwyrodnienie plamki, wymaga przekazywania leczonym szczegółowych informacji na temat diagnozy, terapii i potencjalnych powikłań. Pacjenci raczej nie są zaznajomieni z terminologią medyczną, co utrudnia pełne zrozumienie sytuacji zdrowotnej, specjaliści muszą zatem dostosować do nich język i sposób przekazywania informacji, co bywa wyzwaniem, zwłaszcza gdy leczony oczekuje szybkich i prostych rozwiązań.

Okuliści często pracują z pacjentami o różnym pochodzeniu kulturowym, językowym i wiekowym, co ma wpływ na sposób komunikacji oraz zrozumienie przekazywanych informacji. Na przykład starsze osoby mogą mieć trudności z przyswajaniem nowych danych, a bariera językowa bywa utrudnieniem w komunikacji z przedstawicielami mniejszości etnicznych.

W przypadku chorób oczu pacjenci mogą odczuwać strach przed diagnozą, zwłaszcza gdy w grę wchodzi ryzyko utraty wzroku. Lęk przed leczeniem lub operacją może sprawić, że będą mniej otwarci na informacje, nie zrozumieją pełni ryzyka lub nie będą przestrzegać zaleceń. Niezrozumienie tych obaw ze strony lekarza może pogłębić problem komunikacyjny.

Pacjenci często mają nierealistyczne oczekiwania wobec wyników leczenia. Mogą oczekiwać natychmiastowej poprawy wzroku lub całkowitego wyleczenia, co nie zawsze jest możliwe. Trudnością dla okulistów jest przekazywanie realistycznych prognoz i zarządzanie oczekiwaniami leczonych, szczególnie w przypadku długotrwałych lub nieodwracalnych schorzeń.

Niestety, niewłaściwa komunikacja może nieść ze sobą poważne skutki, którymi m.in. są:

• Brak przestrzegania zaleceń – pacjenci, którzy nie zrozumieli w pełni zaleceń lekarza, mogą nie przestrzegać reżimu leczenia, co prowadzi do pogorszenia ich stanu zdrowia. Nierozumienie instrukcji dotyczących stosowania leków, np. kropli do oczu, może znacząco wpłynąć na wyniki terapii.
• Niezadowolenie pacjentów – niezrozumienie diagnozy, oczekiwań wobec terapii może prowadzić do frustracji leczonych. W skrajnych przypadkach mogą oni złożyć skargę lub szukać innej opinii medycznej, co dodatkowo zwiększa stres u lekarza i negatywnie wpływa na reputację praktyki medycznej.
• Utrata zaufania do lekarza – brak efektywnej komunikacji może skutkować utratą zaufania pacjenta do lekarza. Jeśli leczony czuje, że specjalista nie poświęca mu wystarczającej uwagi lub nie wyjaśnia dostatecznie dobrze, jaki jest stan jego zdrowia, może to spowodować poczucie zaniedbania i obniżenia satysfakcji z leczenia.

Co zatem zrobić, aby usprawnić proces komunikacji z pacjentem? Niestety, w tym przypadku nie ma złotego środka. Problemy dotyczące komunikacji mogą mieć podłoże również w osobowości danego człowieka. Istnieje jednak kilka sposobów, których zastosowanie może pozytywnie wpłynąć na poprawę jakości komunikacji. Po pierwsze należy stosować prosty język, co oznacza unikanie specjalistycznego żargonu medycznego i jednoczesne tłumaczenie skomplikowanych zagadnień w sposób zrozumiały dla pacjentów. Można przy tym posiłkować się analogiami, schematami i obrazami – takie działania pozwolą leczonym lepiej zrozumieć to, co się dzieje z ich zdrowiem (oczywiście, nie w każdym przypadku będzie to konieczne). Po drugie lekarz powinien aktywnie słuchać pacjenta. Choć zapewne większość specjalistów stosuje tę metodę w codziennej pracy, to jednak warto w tym miejscu podkreślić, że umożliwienie swobodnej wypowiedzi pacjentowi wpływa na jego zaufanie do lekarza, co jednocześnie przekłada się na relację. Po trzecie należy rozważyć konsultacje wieloetapowe. Takie działanie bywa szczególnie pomocne w konfrontacji z oczekiwaniami leczonego oraz w lepszym zrozumieniu przez niego swojej sytuacji zdrowotnej. Warto poświęcić pacjentowi odpowiednią ilość czasu, nawet jeśli przekraczałoby to standardowy limit wizyty, ponieważ zmniejszy to stres związany z niepewnością diagnozy. Warto ponadto w obliczu postępującej cyfryzacji iść z duchem czasu i korzystać z osiągnięć technologicznych. Lekarze mają do dyspozycji aplikacje mobilne i specjalne platformy do komunikacji z pacjentami, np. w celu przesłania wyników badań lub ich omówienia, bez konieczności osobistego stawienia się pacjenta (oczywiście w zależności od diagnozy).

Komunikacja z pacjentami jest więc kluczowym i nieodłącznym elementem pracy każdego lekarza. Z drugiej strony stanowi też pewne wyzwanie. Zrozumienie trudności, z którymi borykają się pacjenci, oraz wdrażanie strategii poprawiających komunikację znacząco wpłyną na efektywność leczenia, jakość udzielanych świadczeń, a co najważniejsze – na stan zdrowia i satysfakcję leczonych.

Kolejnym ważnym tematem w wyzwaniach personalnych są relacje w zespole medycznym. O ile w przypadku praktyki indywidualnej i jednoosobowego gabinetu nie jest to zagadnienie kluczowe, o tyle w pracy w dużej klinice bądź na oddziale staje się to bardziej istotne. Relacje odgrywają istotną rolę w pracy każdego zespołu, niezależnie od branży, mają bowiem bezpośredni wpływ na wzajemne zaufanie do współpracowników i atmosferę pracy. Niestety, nie zawsze można wybrać grono osób do współpracy i niekiedy trudno jest odnaleźć swoją rolę w zespole. Istnieje kilka przyczyn rodzących problemy w relacjach istniejących w zespołach medycznych:

• Hierarchia zawodowa – spotykana przede wszystkim w dużych szpitalach. Może powodować napięcia, np. między lekarzami a pielęgniarkami bądź pozostałym personelem. Odpowiedzialność, która spoczywa na lekarzach, może zwiększać presję odpowiedzialności za powodzenie zabiegu i leczenia, a to z kolei prowadzić do powstawania konfliktów wynikających z nierówności ról.
• Brak odpowiedniej komunikacji – efektywna komunikacja jest podstawą dobrze funkcjonującego zespołu. Jeśli przekaz informacji w zespole jest niewystarczający lub nieprawidłowy, mogą się pojawiać nieporozumienia, błędne diagnozy, opóźnienia w przeprowadzaniu procedur. Od­po­wiednia komunikacja przekłada się też na wzajemne zaufanie, a zatem i na lojalność pracowników.
• Różnice w podejściu do pracy – każdy człowiek ma inny styl pracy. W przypadku lekarzy różnice w podejściu do pracy mogą dotyczyć doświadczenia zawodowego, metod identyfikacji choroby, sposobów leczenia, metod komunikacji z pacjentami oraz wielu innych zadań. Różnice, które występują w tych stylach, sprzyjają nierzadko powstawaniu plotek, niedomówień, które finalnie przeradzają się w dezorganizację pracy bądź konflikty. Na przykład bardziej doświadczeni lekarze mogą preferować tradycyjne, dobrze znane i opisane metody leczenia, podczas gdy inni będą chcieli zastosować nowatorskie rozwiązania.
• Nierównomierny podział obowiązków – nieodpowiednie delegowanie zadań jest powodem zwiększenia stresu i bywa przyczyną pojawienia się wypalenia zawodowego. Ważne jest, aby rozdzielać zadania w zespole adekwatnie do umiejętności i kompetencji personelu. Na przykład przeprowadzanie skomplikowanych operacji (bez nadzoru bardziej doświadczonego lekarza) lub wyłącznie prostych, rutynowych zabiegów może sprawić, że lekarz będzie odczuwał silny stres lub frustrację. Takie zachowanie często prowadzi do rozwoju konfliktów interpersonalnych w zespole.

Jakie mogą być konsekwencje nieodpowiednich relacji w zespole? Ich lista jest niestety długa i otwarta, do kluczowych zaś należą:

• pogorszenie jakości opieki nad pacjentami
• wzrost wypalenia zawodowego
• zwiększenie rotacji pracowników.

Aby temu zapobiec, należy (zwłaszcza w zespołach medycznych) podejmować działania ukierunkowane na poprawę relacji:

• Wdrażanie transparentnej i otwartej komunikacji – regularne spotkania zespołów, podczas których omawia się bieżące sprawy oraz problemy wynikające ze specyfiki pracy lekarzy. Ważne jest ponadto, aby każdy z pracowników mógł zgłaszać swoje pomysły lub obiekcje dotyczące usprawnień działania placówki/oddziału, podzielić się swoimi problemami. Takie działania pozwolą na uniknięcie nieporozumień oraz poprawią relacje w zespole i atmosferę pracy.
• Wzajemny szacunek i zaufanie – zespoły medyczne powinny dążyć do budowania tych wartości. Liderzy powinni więc promować tzw. kulturę otwartości, która polega na pokazaniu innym, że ich wkład oraz wysiłek w pracę są doceniane i szanowane.
• Odpowiedni podział obowiązków i wsparcie – równomierny podział obowiązków jest podstawą udanej pracy zespołowej, a więc i zapobiegania konfliktom. Każdy członek zespołu powinien mieć jasno określone zadania, a te muszą być dostosowane do jego kompetencji. W miarę możliwości należy także okazywać wsparcie pracownikom, np. mentoring, coaching bądź zwykła rozmowa i zakomunikowanie pozostałym, że jest się chętnym do pomocy.
• Szkolenia z komunikacji interpersonalnej – regularne szkolenia dotyczące np. komunikacji interpersonalnej lub zarządzania konfliktem mogą pomóc członkom zespołu w radzeniu sobie z napięciami i poprawie współpracy. Szkolenia mogą dotyczyć np. umiejętności efektywnego słuchania, rozwiązywania konfliktów, budowania w miejscu pracy zespołu i odpowiednich relacji.

Reasumując: relacje w zespole medycznym są kluczowym elementem funkcjonowania placówek medycznych, w tym okulistycznych. Dobra komunikacja, wzajemny szacunek i równomierny podział obowiązków znacząco wpływają na jakość pracy, a także zadowolenie z zawodu.

Podsumowanie

Obarczona dużą odpowiedzialnością za zdrowie pacjentów praca okulisty niesie ze sobą wyzwania, które mogą znacząco wpływać na jakość ich życia zarówno zawodowego, jak i prywatnego. Problemy, takie jak wypalenie zawodowe, trudności w komunikacji z pacjentami oraz zachowanie równowagi między pracą a życiem prywatnym, są jednymi z najważniejszych wyzwań stojących przed lekarzami. Dbałość o zdrowie psychiczne i fizyczne, poprawa komunikacji z pacjentami i zespołem oraz efektywne zarządzanie kapitałem ludzkim stanowią kluczowe elementy zapewniające nie tylko lepsze warunki pracy, lecz także wyższą jakość opieki zdrowotnej. Skuteczne radzenie sobie z opisanymi w tym artykule wyzwaniami personalnymi wymaga wieloaspektowego podejścia.

Poza omówionymi problemami istnieje wiele innych wyzwań, typu presja związana z odpowiedzialnością za zdrowie pacjentów i odwaga w podejmowaniu trudnych decyzji. W okulistyce, w której precyzyjna diagnostyka i chirurgia są kluczowe, lekarze mogą odczuwać dużą odpowiedzialność, co może prowadzić do chronicznego stresu, który bywa potęgowany przez rosnące oczekiwania leczonych wynikające z coraz lepszego dostępu do informacji na temat nowoczesnych metod terapii. Nie bez znaczenia są też wyzwania związane z rozwojem technologii w okulistyce, która – choć niesie ze sobą wiele korzyści – wymaga od specjalistów ciągłego doskonalenia swoich umiejętności i adaptacji do nowych narzędzi. Zmieniająca się dynamika rynku pracy, w tym konieczność jej świadczenia jednocześnie w różnych placówkach oraz wzrastająca konkurencja, również bywają dodatkowym obciążeniem.

Ważne jest, aby w obliczu tak wielu wyzwań okuliści dbali o swoje zdrowie psychiczne, korzystali z dostępnych narzędzi wsparcia, takich jak mentoring i programy pomocy psychologicznej, a także rozwijali umiejętności zarządzania stresem oraz poprawy komunikacji interpersonalnej. Skuteczne zarządzanie relacjami z pacjentami i członkami zespołu, również umiejętność radzenia sobie z wypaleniem zawodowym są kluczowymi elementami zachowania wysokiej jakości pracy oraz osobistej satysfakcji zawodowej.