Zespół szybkiej zmiany stref czasowych

Problem kliniczny

Zespół szybkiej zmiany stref czasowych (jet lag) jest uznanym zaburzeniem snu, które rozwija się wskutek przekraczania stref czasowych w tempie przekraczającym możliwości adaptacyjne zegara biologicznego regulującego rytm dobowy. Mechanizm patofizjologiczny tego zaburzenia polega na czasowej niezgodności między zegarem biologicznym a czasem lokalnym. Zegar biologiczny jest wewnętrznym synchronizatorem zlokalizowanym w jądrze nadskrzyżowaniowym podwzgórza i w zwykłych warunkach jest regulowany przez naturalny cykl światła i ciemności. Sprzyja utrzymywaniu czuwania w ciągu dnia i snu w nocy. Ten zegar przestawia się powoli, dlatego po przekroczeniu stref czasowych endogenne sygnały snu i czuwania nie są zgodne z lokalnym cyklem światła i ciemności oraz harmonogramem społecznym.
Objawy zespołu szybkiej zmiany stref czasowych obejmują przede wszystkim bezsennośći senność w ciągu dnia, ale mogą występować również dysforia, zmniejszenie wydolności fizycznej, pogorszenie sprawności poznawczej i zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Objawy jet lag nasilają się pod wpływem nieswoistego zmęczenia związanego z podróżą wynikającego z długotrwałego bezruchu, nieregularnych pór snu i posiłków, odwodnienia i innych czynników związanych z podróżami lotniczymi na dużą odległość, niezależnie od przekraczania stref czasowych. Zmęczenie może ustąpić po jednym-dwóch dniach stosowania odpowiedniej diety, odpoczynku i śnie, ale objawy jet lag utrzymują się aż do dostrojenia zegara biologicznego. Chociaż zaburzenie to przeważnie ma charakter łagodny i samoograniczający się, czasami może być przyczyną poważnych błędów w sprawach biznesowych lub zawodowych.
Rozpowszechnienie jet lag jest nieznane. Przypuszczalnie dotyczy dużego odsetka ponad 30 milionów osób podróżujących każdego roku ze Stanów Zjednoczonych do miejsc, do których dotarcie wiąże się z pokonaniem pięciu lub więcej stref czasowych. Nasilenie i czas trwania objawów jet lag są związane z kilkoma czynnikami, które wymieniono w tabeli 1. U osób podróżujących bardzo często, takich jak personel lotniczy czy osoby pracujące w międzynarodowym biznesie, zaburzenie to może mieć charakter nawracający lub nawet przewlekły.

Strategie i dowody

Są trzy strategie postępowania w zaburzeniu rytmu dobowego związanym ze zmianą stref czasowych, odrębne pod względem koncepcji, ale w praktyce możliwe do połączenia. Obejmują: wzmacnianie dostrojenia się zegara biologicznego przez stosowanie właściwej ekspozycji na światło, podawanie melatoniny lub obydwu tych strategii, planowanie optymalnego czasu trwania i pór snu oraz stosowanie leków przeciwdziałających bezsenności i senności w ciągu dnia.

Terapeutyczne dostrajanie zegara biologicznego

Objawy jet lag stopniowo ustępują, w miarę jak zegar biologiczny dostosowuje się do nowej strefy czasowej. Wykorzystując dobowy cykl temperatury ciała jako wskaźnik rytmu dobowego, oszacowano, że zegar dobowy przestawia się średnio o 92 minuty później każdego dnia po lotach w kierunku zachodnim i 57 minut wcześniej każdego dnia po lotach w kierunku wschodnim. Te szacunkowe dane potwierdzono w nowszym badaniu, w którym wskaźnikiem rytmu dobowego był dobowy cykl uwalniania melatoniny.
Dostrajanie się zegara biologicznego można przyspieszyć dzięki wykorzystaniu mechanizmów resetujących, które w zwykłych okolicznościach powodują dostrajanie rytmu dobowego w celu skompensowania różnic między wewnętrznym rytmem dobowym (przeważnie nieco dłuższym niż 24 godziny) a 24-godzinnym rytmem słonecznym. Chociaż metody leczenia ukierunkowane na resetowanie zegara biologicznego są bardziej angażujące, są też atrakcyjne, ponieważ uderzają w podstawowy mechanizm patofizjologiczny zaburzenia rytmu dobowego związanego ze zmianą stref czasowych.