Ryzyko samobójstwa szacowane na podstawie skal oceny stanu psychicznego. Przegląd ważniejszych narzędzi badawczych

Zaburzenia psychiczne są jednym z głównych czynników ryzyka samobójstwa dokonanego i prób samobójczych. Do grupy wysokiego ryzyka zalicza się szczególnie chorych, których stan zdrowia wymaga leczenia w warunkach szpitalnych. Szacuje się, że ich przypadku ryzyko jest 10-krotnie większe niż w populacji ogólnej. Ocenia się, że na 100 000 osób przyjętych do szpitala w ciągu roku zdarza się 100-400 samobójstw. Z kolei współczynniki określające liczbę prób samobójczych są około pięciokrotnie wyższe. Dlatego identyfikacja wysokiego ryzyka samobójstwa stanowi jeden z priorytetów badania psychiatrycznego.
Ze względu na specyfikę zjawiska samobójstwa szacowanie zagrożenia opiera się na pośrednich czynnikach ryzyka, jak myśli i tendencje samobójcze. W licznych opracowaniach starano się wyodrębnić zarówno czynniki ryzyka samobójstwa wspólne dla populacji ogólnej, jak i swoiste dla danego zaburzenia psychicznego. Jest to zadanie szczególnie trudne ze względu na relatywnie małą częstość samobójstw dokonanych w porównaniu do grupy badanej, jak również z powodu trudności z powiązaniem poszczególnych zdarzeń i objawów z danym zachowaniem samobójczym. W tym procesie istotne jest również wieloczynnikowe uwarunkowanie zachowań autoagresywnych i ich wzajemne powiązanie skomplikowanymi zależnościami. Wykorzystanie w praktyce klinicznej tych informacji utrudnia dodatkowo to, że poszczególne czynniki ryzyka występują prawie u większości badanych rutynowo pacjentów. Rzadko można jednoznacznie określić ich znaczenie w zagrożeniu dokonaniem samobójstwa, co ogranicza podejmowanie konkretnych decyzji terapeutycznych.
Powszechnie wiadomo, że chorzy na schizofrenię, z zaburzeniami afektywnymi, uzależnieniami i zaburzeniami osobowości są grupą szczególnie zagrożoną samobójstwem. W jednej z analiz rutynowo zbieranych danych pacjentów hospitalizowanych w Niemczech w latach 1994-2004 stwierdzono jednak, że chociaż rozpoznanie schizofrenii jest nadal najczęstsze wśród ofiar samobójstw, to jej procentowy udział jest mniejszy niż w przeprowadzonych wcześniej analogicznych badaniach. Może to wskazywać na to, że spektrum samobójstw w szpitalach obejmuje w coraz większej proporcji chorych z zaburzeniami depresyjnymi, zaburzeniami osobowości i zaburzeniami adaptacyjnymi i staje się przez to coraz bardziej heterogenne. Z kolei stabilniejsze w czasie dekad okazało się rozpowszechnienie poszczególnych zaburzeń psychicznych wśród osób hospitalizowanych podejmujących próby samobójcze. Zwiększone ryzyko stwierdzano u podobnego odsetka u pacjentów z zaburzeniami osobowości, zaburzeniami afektywnymi i schizofrenią.