Aktualne poglądy

Okulistyczne działania niepożądane terapii retinoidami ogólnymi. Czy ten problem naprawdę istnieje?

Lek. med. Monika Bilewicz-Stebel1

1Oddział Dermatologii, Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Tychach

Dr hab. med. Beata Bergler-Czop2

2Katedra i Klinika Dermatologii, Śląski Uniwersytet Medyczny

Adres do korespondencji: Dr hab. med. Beata Bergler-Czop, Katedra i Klinika Dermatologii, Śląski Uniwersytet Medyczny, ul. Francuska 20/24, 40-027 Katowice

Najczęściej stosowanym doustnym retinoidem w praktyce dermatologicznej jest izotretynoina i dlatego na jej podstawie zostaną omówione działania niepożądane terapii pochodnymi witaminy A, ze zwróceniem szczególnej uwagi na objawy ze strony narządu wzroku.

Retinoidy to kwasowe pochodne witaminy A. Można je podzielić na trzy generacje:

  • Pierwsza – alitretynoina (kwas 9-cis-retinolowy), retinaldehyd, retinol, izotretynoina (kwas 13-cis-retinowy), tretynoina (kwas retinowy).
  • Druga – acytretyna.
  • Trzecia – adapalen, beksaroten, tazaroten.[1,2]


Mechanizmy działania pochodnych witaminy A polegają m.in. na:

  • redukcji ekspresji MMP (metaloproteinaz macierzy zewnątrzkomórkowej – kolagenaza, żelatynaza, stromelizyna, matrylizyna),
  • blokowaniu 3-α-hydroksysteroidowej aktywności dehydrogenazy retinolu,
  • hamowaniu czynnika transkrypcyjnego AP-1 (activator protein 1),
  • blokowaniu cyklu komórkowego bez udziału receptorów,
  • wywoływaniu apoptozy zarówno sebocytów, jak i ich komórek macierzystych oraz komórek prekursorowych gruczołów łojowych, co powoduje tak długotrwałe, pozytywne efekty ich działania.[3,4]


Mnogość tych mechanizmów prowadzi do normalizacji dojrzewania i złuszczania keratynocytów, działania przeciwłojotokowego, immunomodulacyjnego i przeciwzapalnego.[5]

Skuteczność izotretynoiny w leczeniu trądziku zaobserwowano po raz pierwszy w 1970 roku, a w 1982 roku FDA (Food and Drug Administration) zatwierdziło ją w formie doustnej, jako lek w ciężkich postaciach trądziku. Acytretyna jest stosowana doustnie u chorych z ciężką, rozległą łuszczycą oporną na inne formy terapii, odmianą krostkową dłoni i stóp, ciężką postacią rybiej łuski i ciężką postacią choroby Dariera. Alitretynoina ma zastosowanie w mięsaku Kaposiego u chorych w przebiegu zakażenia HIV oraz w ciężkim przewlekłym wyprysku rąk.[6-9]

Aktualne rekomendacje dotyczące stosowania retinoidów w trądziku są zawarte w konsensusie Global Alliance to Improve Outcomes in Acne z 2013 roku (tabela 1).

Izotretynoina w praktyce klinicznej

Izotretynoina jest lekiem skutecznym i ogólnie dość dobrze tolerowanym. Wiele jej działań niepożądanych można przewidzieć jeszcze przed ich wystąpieniem. Większość typowych działań niepożądanych rzadko osiąga nasilenie wymagające przerwania leczenia i przemija po krótkim czasie od zaprzestania terapii[10,11] (tabela 2).

W klasyfikacji ocznych działań niepożądanych indukowanych przez izotretynoinę według WHO wyróżnia się:

  • zaburzenia sekrecji gruczołów tarczkowych Meiboma,
  • zapalenie powiek i spojówek,
  • zmętnienie rogówki,
  • pogorszenie widzenia nocą,
  • złą tolerancję szkieł kontaktowych,
  • pogorszenie wzroku,
  • zwiększoną osmolarność łez,
  • zanik gruczołów Meiboma,
  • krótkowzroczność,
  • dyskomfort oka,
  • suchość oka,
  • światłowstręt,
  • zapalenie rogówki,
  • guza rzekomego mózgu,
  • zapalenie rogówki.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Izotretynoina w praktyce klinicznej

Izotretynoina jest lekiem skutecznym i ogólnie dość dobrze tolerowanym. Wiele jej działań niepożądanych można przewidzieć jeszcze przed ich wystąpieniem. Większość typowych [...]

Opis przypadków

Dla potwierdzenia różnorodności działań niepożądanych stosowania retinoidów można przytoczyć kilka opisów przypadków rzadko ujmowanych wśród działań niepożądanych tej grupy leków.

Wnioski

1. Retinoidy ze względu na coraz powszechniejsze zastosowanie w praktyce klinicznej powinny być dobrze poznane od strony ich potencjalnych działań niepożądanych. [...]