Sympozjum: toksykologia

Kardiotoksykologia

dr n. med. Jarosław Szponar

Oddział Toksykologiczno-Kardiologiczny Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego im. Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Lublinie

Adres do korespondencji: dr n. med. Jarosław Szponar, Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Lublinie, Oddział Toksykologiczno-Kardiologiczny, al. Kraśnicka 100, 20-718 Lublin

Kardiotoksykologia to dziedzina, której obszar zainteresowania obejmuje zaburzenia układu krążenia w ostrych i przewlekłych zatruciach różnymi ksenobiotykami oraz problematykę toksycznego działania leków stosowanych w kardiologii.

CELE ARTYKUŁU

Po przeczytaniu artykułu Czytelnik powinien:

• wiedzieć, czym zajmuje się kardiotoksykologia

• znać najczęściej występujące ksenobiotyki wpływające na układ krążenia

• znać podstawowe metody terapii zatruć lekami kardiologicznymi


Historycznie rzecz ujmując, od najdawniejszych czasów stosowano trucizny w celu pozbawienia kogoś życia poprzez zatrzymanie akcji serca. Wraz z rozwojem farmakologii przybyło substancji wykorzystywanych w terapii wielu schorzeń, w tym chorób układu krążenia, które pierwotnie działają na serce i mogą przyczynić się na przykład do zaburzeń rytmu i przewodzenia, zmian ciśnienia tętniczego czy w konsekwencji powodować wystąpienie niewydolności serca i zgonu.

Z drugiej strony powszechne stosowanie w kardiologii leków poprawiających rokowanie i zmniejszających śmiertelność, a działających na inne niż tylko serce narządy, takich jak statyny, kwas acetylosalicylowy, acenokumarol, warfaryna i nowe doustne leki przeciwzakrzepowe, niesie ryzyko działań toksycznych ze względu na działanie tych leków per se. Należy także pamiętać, że ze względu na rozpowszechnienie zarówno chorób kardiologicznych, jak i leków wzrasta dostęp do tych ksenobiotyków dla potencjalnych samobójców.

Postęp, jaki nastąpił w terapii wielu chorób, w tym onkologicznych, niesie ze sobą zagrożenie uszkodzenia serca oraz układu krążenia i stanowi osobny problem wymagający przewidywania działań niepożądanych w trakcie koniecznej, często agresywnej terapii przeciwnowotworowej.

Powszechne, często nadmierne, stosowanie leków przeciwbólowych stwarza ryzyko zatruć takimi lekami, jak paracetamol czy niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), z których zwłaszcza te drugie stanowią zagrożenie dla układu krążenia, a ich toksyczność przy długotrwałym stosowaniu wydaje się coraz bardziej oczywista.

Pogoń za ekstremalnymi rekordami sportowymi spowodowała nadużywanie steroidów anabolicznych, których kardiotoksyczność jest powszechnie znana. Rozwój przemysłu, stosowanie środków ochrony roślin, zanieczyszczenia przemysłowe, tlenek węgla to także zagrożenia, których konsekwencją mogą być ostre i przewlekłe zatrucia z istotnymi czy nawet dominującymi objawami kardiologicznymi.

Do ośrodków toksykologicznych, ale i do innych jednostek ochrony zdrowia trafiają najczęściej pacjenci zatruci lekami i alkoholem etylowym, wśród których wielu przyjmuje przewlekle leki kardiologiczne. W tej grupie są pacjenci stosujący leki, któr...

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

β-adrenolityki

Leki β-adrenolityczne są bardzo rozpowszechnione i często stanowią składową zatruć złożonych. Pojawienie się w izbie przyjęć pacjenta z takim wywiadem zawsze nakazuje jego hospitalizację. [...]

Antagoniści wapnia

Leki z tej grupy mają zróżnicowaną budowę chemiczną. Poszczególne grupy antagonistów wapnia różnią się działaniem na układ krążenia, w związku z czym zatrucie tymi [...]

Inhibitory konwertazy angiotensyny

Inhibitory konwertazy angiotensyny (ACE – angiotensin-converting enzyme) odkryto dzięki badaniom nad jadem żmii Bothrops jararaca. Leki z tej grupy szybko wchłaniają się [...]

Sartany

Leki z tej grupy wiążą się z receptorem dla angiotensyny II i wykazują zbliżone do inhibitorów ACE działania kliniczne. Objawy zatrucia i postępowanie terapeutyczne są [...]

Leki moczopędne

Leki te mają bardzo szerokie wskazania do stosowania. Szybko i dobrze wchłaniają się z przewodu pokarmowego. Okres półtrwania jest różny dla poszczególnych diuretyków: [...]

Klonidyna

Spośród leków hipotensyjnych w przeszłości najczęściej zdarzały się zatrucia klonidyną ze względu na jej częstsze stosowanie. Obecnie zaleca się ją znacznie rzadziej. [...]

Leki antyarytmiczne

Leki z tej grupy powszechnie stosuje się w chorobach kardiologicznych, zwłaszcza w leczeniu zaburzeń rytmu serca i choroby wieńcowej. Niektóre z nich mają także działanie hipotensyjne. [...]

Glikozydy nasercowe

Glikozydy nasercowe to stare leki, do których stosowania wskazania znacznie ograniczono, stąd też częstość zatruć nimi istotnie się zmniejszyła. Digoksyna jest [...]

Pochodne metyloksantyny

Pochodne metyloksantyny wchłaniają się bardzo szybko z przewodu pokarmowego. Maksymalne stężenie w surowicy osiągają po 30-90 min, preparaty o przedłużonym działaniu (retard, long, slow [...]

Inne substancje toksyczne

Inne substancje działające toksycznie na układ krążenia to m.in. leki mające depresyjny wpływ na serce, mogące powodować zwolnienie akcji serca, pogorszenie [...]

Leki wydłużające odstęp QT

Leki mające tę niekorzystną właściwość stanowią istotny i wciąż niezmniejszający się problem kardiotoksykologiczny. Są szeroko zalecane m.in. w psychiatrii, ale znajdują także zastosowanie [...]

Tlenek węgla

Powszechnie znana i niebudząca wątpliwości jest szkodliwość, w tym kardiotoksyczność, palenia papierosów, nie tylko z powodu trującego działania dymu, ale także z uwagi na zwiększone [...]

Leki wspomagające odchudzanie

Leki wspomagające odchudzanie należą do dużej grupy leków o działaniu potencjalnie kardiotoksycznym. Możemy je podzielić na hamujące łaknienie, nasilające termogenezę oraz hamujące [...]

Leki przeciwzakrzepowe

Leki przeciwzakrzepowe, takie jak acenokumarol i warfaryna, stosuje się w kardiologii powszechnie. W związku z tym często zdarza się ich przedawkowanie, a niekiedy zatrucie nimi. Ten [...]

Rośliny kardiotoksyczne

To ok. 300 roślin o słabszym lub silniejszym wpływie na układ krążenia. Należy pamiętać, że surowe rośliny, nawet bez szczególnych właściwości toksycznych, [...]

Glikol etylenowy

W terapii toksykologicznej glikol etylenowy nadal stanowi trudny problem. Zmiany mózgowe i nerkowe w przebiegu zatrucia nim opisano szczegółowo, jednak nie ma danych dotyczących [...]

Alkohol etylowy

Istnieje wiele opinii na temat wpływu alkoholu etylowego na układ krążenia, przeprowadzono też wiele metaanaliz poświęconych temu problemowi. Większość danych pozwala [...]

Morfina, heroina, kodeina

Substancje te mogą w trakcie stosowania powodować zwolnienie akcji serca, ale też inne zaburzenia rytmu i spadek ciśnienia tętniczego. Zespół abstynencyjny, także wywołany [...]

Niekardiogenny obrzęk płuc

Niekardiogenny, w tym toksyczny, obrzęk płuc ma złożoną etiologię. Występuje, gdy w następstwie różnych patomechanizmów dochodzi do uszkodzenia albo zniszczenia pęcherzyków płucnych lub [...]

Dekstrometorfan

Lek ten stanowi bardzo częstą przyczynę zatruć. Działa przeciwkaszlowo, dostępny jest bez recepty. Zażyty w ilości kilkudziesięciu tabletek wywołuje zaburzenia ze strony [...]

Amfetamina, metamfetamina, kokaina, mefedron i ich pochodne oraz dopalacze

Są to popularne narkotyki, które powodują długotrwałą euforię i nadmierne pobudzenie adrenergiczne. W przebiegu zatrucia mogą występować liczne objawy: tachykardia i inne zaburzenia rytmu [...]

Niesteroidowe leki przeciwzapalne

Leki z tej grupy są powszechnie stosowane, co warunkuje ich łatwa dostępność, dlatego stanowią częstą przyczynę zatruć. Z punktu widzenia kardiotoksykologii istotniejsze niż [...]

Baklofen

Lek ten stanowi dość częstą i groźną przyczynę hospitalizacji, może powodować wiele objawów ze strony układu krążenia: bradykardię i tachykardię, obniżenie ciśnienia tętniczego, [...]

Kardiotoksyczność chemioterapii

Kolejnym istotnym problemem kardiotoksykologii jest kardiotoksyczność chemioterapii. Rozwój chemioterapii prowadzący do zmniejszenia śmiertelności w chorobach nowotworowych spowodował, że w leczeniu stosowane są leki [...]

Emulsje tłuszczowe podawane dożylnie

Podawanie ILE jest nową metodą stosowaną w leczeniu zatruć, zalecaną jako antidotum dla różnych kardiotoksycznych ksenobiotyków, w tym leków znieczulających miejscowo, werapamilu, amlodypiny, [...]

Podsumowanie

Dostępność wielu nowych ksenobiotyków i często brak lub niepewność wywiadu co do rodzaju substancji będącej przyczyną zatrucia nakazują posługiwanie się oceną kliniczną, [...]