Nefrologia
Zespół i fenomen dziadka do orzechów – kliniczne znaczenie dla lekarza POZ
lek. Katarzyna Rosłonkiewicz-Wiechowska
- Obraz kliniczny i objawy wskazujące na obecność zespołu bądź fenomenu dziadka do orzechów
- Patofizjologia zaburzenia, częstość występowania i możliwe powikłania
- Badania wykorzystywane w diagnostyce i metody leczenia – od obserwacji po postępowanie inwazyjne
Zespół dziadka do orzechów (nutcracker syndrome) należy do grupy tzw. zespołów uciskowych (compression syndromes), która obejmuje również takie jednostki jak zespół tętnicy krezkowej górnej (SMAS – superior mesenteric artery syndrome) lub zespół Maya-Thurnera. Po raz pierwszy ucisk lewej żyły nerkowej pomiędzy tętnicą krezkową górną a aortą opisał w 1937 roku amerykański chirurg naczyniowy J.P. Grant. W 1950 roku A.R. El-Sadr i E. Mina przedstawili pierwszy przypadek objawowego przebiegu tej anomalii, łącząc go z krwiomoczem i bólem lędźwiowym1.
Termin „zespół dziadka do orzechów” został zaproponowany przez belgijskiego radiologa Adriaana de Scheppera, który w opisie flebografii zwrócił uwagę na analogię między uciskiem lewej żyły nerkowej a działaniem mechanizmu dziadka do orzechów. W literaturze naukowej określenie to pojawiło się po raz pierwszy w 1971 roku w pracy A. Chaita1-3.
Obecnie przyjęto rozróżnienie, w którym mianem fenomenu dziadka do orzechów (nutcracker phenomenon) określa się samą anatomiczną kompresję lewej żyły nerkowej, która przebiega bez objawów klinicznych, natomiast termin „zespół dziadka do orzechów” (nutcracker syndrome) jest zarezerwowany dla przypadków, w których kompresji tej towarzyszy zespół objawów klinicznych4,5.
Wyróżnia się dwa podtypy zespołu dziadka do orzechów:
- przedni (klasyczny), w którym do ucisku lewej żyły nerkowej dochodzi pomiędzy tętnicą krezkową górną a aortą
- tylny, w którym – przy przebiegu lewej żyły nerkowej za aortą – kompresja występuje pomiędzy aortą a kręgosłupem.
U pacjentów ze zdwojeniem lewej żyły nerkowej możliwe jest współistnienie obu wariantów.
Fenomen dziadka do orzechów występuje u około 4,1% populacji ogólnej. Spośród tych osób u około 8,8% stwierdza się obecność krwiomoczu lub białkomoczu. Wśród pacjentów z rozpoznanym zespołem dziadka do orzechów wariant tylny stanowi około 20% przypadków. Wariant przedni może się wiązać również z uciskiem prawej tętnicy nerkowej przez tętnicę krezkową górną1-3.
Do najczęstszych przyczyn zespołu dziadka do orzechów należą: nefroptoza (opadanie nerki), wysokie odejście lewej żyły nerkowej od żyły głównej dolnej oraz niskie odejście tętnicy krezkowej górnej od aorty. Dodatkowymi czynnikami predysponującymi są nadmierna lordoza lędźwiowa oraz ciąża1-3.
