prof. dr hab. n. med. Magdalena Olszanecka-Glinianowicz

Nazwa „zespół metaboliczny” po raz pierwszy została użyta w 1981 roku przez Hanefelda i Leonhardta. Obejmowała takie składowe, jak: otyłość, dyslipidemia, cukrzyca typu 2, dna moczanowa i nadciśnienie tętnicze. Naukowcy za przyczynę tych zaburzeń uznali nadmierne spożycie pokarmów, brak ruchu i predyspozycje genetyczne¹. Ta koncepcja etiologiczna z punktu widzenia patogenetycznego wskazywała na otyłość jako centralny punkt rozwoju innych składowych zespołu. Badania prowadzone w kolejnych latach spowodowały jednak, że liczne dyskusje dotyczące zarówno mechanizmów patogenetycznych, jak i spojrzenia na znaczenie poszczególnych składowych tego zespołu ewoluowały. Jednym z przełomowych badań w tym zakresie była opublikowana w 1985  roku praca Modana i wsp.², którzy jako czynnik łączący otyłość, nietolerancję glukozy i nadciśnienie tętnicze wskazali hiperinsulinemię kompensującą insulinooporność. Trzy lata później Reaven uznał jednak, że insulinooporność może istnieć bez otyłości, i usunął ją ze składowych zespołu metabolicznego, zmieniając równocześnie jego nazwę na zespół X obejmujący insulinooporność i hiperinsulinemię, dyslipidemię, nadciśnienie tętnicze, hiperglikemię oraz chorobę wieńcową³. Pojęcie „zespół metaboliczny” i otyłość jako jego składowa wracają w 1999 roku w definicji World Health Organization (WHO)⁴. W 2001 roku zostały opublikowane amerykańskie kryteria diagnozowania zespołu metabolicznego opracowane przez ekspertów National Cholesterol Education Program (NCEP). Jego stwierdzenie wymagało występowania 3 z 5 składowych takich jak: obwód talii u mężczyzn ≥102 cm, a u kobiet ≥88 cm; stężenie triglicerydów we krwi ≥150 mg/dl; stężenie glukozy we krwi ≥110 mg/dl; stężenie frakcji HDL cholesterolu u mężczyzn <40 mg/dl, a u kobiet <50 mg/dl; ciśnienie tętnicze skurczowe ≥130 mmHg i/lub rozkurczowe ≥85 mmHg⁵. Natomiast w 2005 roku International Diabetes Federation (IDF) wskazała otyłość trzewną rozpoznawaną na podstawie obwodu talii zależnego od rasy (dla Europejek jest to ≥80 cm, a dla Europejczyków ≥94 cm) jako kryterium konieczne do dalszego diagnozowania składowych zespołu metabolicznego, takich jak podwyższone stężenie triglicerydów (≥150 mg/dl) lub leczenie tego zaburzenia, obniżone stężenie frakcji HDL cholesterolu (<40 mg/dl u mężczyzn i <50 mg/dl u kobiet) albo leczenie tego zaburzenia, podwyższone ciśnienie tętnicze (≥130 i/lub >80 mmHg) lub terapia nadciśnienia oraz podwyższona glikemia na czczo (≥100 mg/dl) bądź rozpoznana wcześniej cukrzyca typu 2. Do stwierdzenia zespołu metabolicznego poza otyłością trzewną konieczne było wystąpienie 2 z pozostałych kryteriów⁶. Jednak w 2009 roku w wyniku konsensusu kilku amerykańskich i światowych towarzystw naukowych otyłość trzewna zostaje zrównana z pozostałymi kryteriami. Do stwierdzenia występowania zespołu metabolicznego konieczne staje się występowanie 3 wymienionych powyżej składowych, z których jednym może być, ale nie musi, otyłość trzewna⁷.

Polska definicja zespołu metabolicznego z 2022 roku

W 2022 roku 8 polskich towarzystw naukowych zaproponowało następujące zdefiniowanie zespołu metabolicznego: „głównym kryterium jego rozpoznania jest otyłość oraz występowanie dwóch z trzech: podwyższonego ciśnienia tętniczego, nieprawidłowego metabolizmu glukozy lub podwyższonego stężenia cholesterolu nie-HDL (aterogenna dyslipidemia)”. Dodatkowo za składowe zespołu metabolicznego uznano: upośledzenie funkcji nerek, stłuszczenie wątroby, obturacyjny bezdech senny, niewydolność serca z zachowaną frakcją wyrzutową, zespół policystycznych jajników, przewlekły stan zapalny, aktywację układu współczulnego oraz hiperurykemię⁸.

Zgodnie z tymi wytycznymi pacjenta z zespołem metabolicznym należy traktować jako chorego z grupy co najmniej wysokiego ryzyka sercowo-naczyniowego. Zaleca się dokładną ocenę składowych zespołu metabolicznego i wdrożenie modyfikacji stylu życia oraz w razie wskazań odpowiedniego leczenia farmakologicznego⁸.

Należy podkreślić, że jest to definicja wyłącznie lokalna i nie została ogólnie uznana na świecie.

Czym jest zespół metaboliczny?

Jak pokazano powyżej, zespół metaboliczny to pojęcie, które w ciągu lat ulegało licznym modyfikacjom. Należy pamiętać, że zespół metaboliczny nie jest jednostką chorobową, tylko zbiorem chorób, które zwiększają ryzyko sercowo-naczyniowe. Często składowe zespołu metabolicznego są traktowane równorzędnie bez analizy przyczynowo-skutkowej. Wielu lekarzy i badaczy używa tego określenia bezrefleksyjnie, chcąc podkreślić, jak bardzo chory jest zagrożony. Również polska definicja z 2022 roku centralizuje się na ryzyku sercowo-naczyniowym i nie ma w niej rzetelnej analizy przyczynowo-skutkowej mimo podkreślenia, że otyłość jest punktem wyjścia dla pozostałych składowych zespołu metabolicznego. Ponadto w tym stanowisku za rozpoznanie otyłości równoznacznie uznano wskaźnik masy ciała (BMI – body mass index) ≥30 kg/m² i obwód talii u kobiet ≥88 cm, a u mężczyzn ≥102 cm⁸.

Na początku XXI wieku toczyła się dyskusja, czy stosowanie pojęcia „zespół metaboliczny” ma w ogóle sens. Wiele głosów optowało za zrezygnowaniem z tego określenia^9,10. Finalnie jednak uznano, że może być on użyteczną koncepcją, jeżeli skłoni lekarza do poszukiwania i leczenia dodatkowych czynników ryzyka, gdy u chorego występuje jeden z nich lub jeżeli pomoże przekonać pacjentów do wprowadzenia zmian stylu życia, zanim rozwiną się cukrzyca typu 2 lub choroba wieńcowa¹¹. Należy jednak podkreślić, że żadna z dotychczasowych definicji zespołu metabolicznego nie wskazuje, iż podstawą leczenia wszystkich jego składowych jest skuteczne leczenie otyłości.

W marcu 2025 roku w wyniku ponaddwuletniej pracy członków komisji czasopisma „The Lancet Diabetes and Endocrinology” (58 ekspertów reprezentujących różne kraje z całego świata i różne specjalności medyczne [autorka tego artykułu miała zaszczyt uczestniczyć w pracach komisji]) opracowała nową definicję otyłości jako choroby, dzieląc ją na otyłość przedkliniczną i otyłość kliniczną¹². „Otyłość kliniczna” może z powodzeniem zastąpić pojęcie „zespół metaboliczny”, co spowoduje zmianę spojrzenia przyczynowo-skutkowego i podniesie rangę przyczyny w aspekcie diagnozowania i leczenia.

Czym jest otyłość kliniczna?

Otyłość przedkliniczna – stan nadmiaru tkanki tłuszczowej z zachowaną funkcją innych tkanek i narządów oraz ze zróżnicowanym zmiennym, ale ogólnie zwiększonym ryzykiem rozwoju otyłości klinicznej i kilku innych chorób niezakaźnych (np. cukrzycy typu 2, choroby układu krążenia, niektórych rodzajów nowotworów i zaburzeń psychicznych)¹².

Otyłość kliniczna – połączenie stanu nadmiaru tkanki tłuszczowej z określonymi objawami podmiotowymi i przedmiotowymi utrzymującej się dysfunkcji narządów i/lub zmniejszonej zdolności do wykonywania codziennych czynności¹².

Komisja „The Lancet Diabetes and Endocrinology” rekomenduje stosowanie BMI jako jedynego parametru oceny stanu odżywienia wyłącznie w badaniach epidemiologicznych. Na poziomie indywidualnym w codziennej praktyce klinicznej oprócz BMI w rozpoznawaniu otyłości należy stosować takie wskaźniki antropometryczne jak pomiar obwodu talii oraz wskaźniki stosunek obwodu talii do wzrostu (WHtR – waist to height ratio) i stosunek obwodu talii do obwodu bioder (WHR – Waist-Hip Ratio) jako parametry nadmiernego nagromadzenia tkanki tłuszczowej trzewnej.

Rekomendowane punkty odcięcia to:

• dla obwodu talii u kobiet ≥88 cm, a u mężczyzn ≥102 cm
• dla WHtR niezależnie od płci >0,5
• dla WHR u kobiet ≥0,85, a u mężczyzn ≥0,90.

Otyłość należy rozpoznać, jeżeli¹²:

• BMI wynosi <29,9 kg/m², a co najmniej 2 wskaźniki antropometryczne potwierdzają otyłość trzewną lub nadmiar tkanki tłuszczowej stwierdzonej na podstawie bezpośredniego pomiaru, np. za pomocą dwuenergetycznej absorpcjometrii rentgenowskiej (DXA – dual-energy X-ray absorptiometry)
• BMI mieści się w zakresie 30-39,9 kg/m² i co najmniej 1 wskaźnik antropometryczny potwierdza otyłość trzewną lub nadmiar tkanki tłuszczowej na podstawie bezpośredniego pomiaru, np. DXA
• BMI ≥40 kg/m².