Zespół jelita drażliwego (IBS – irritable bowel syndrome; nazywany również zespołem jelita nadwrażliwego) jest jednym z najczęstszych czynnościowych zaburzeń przewodu pokarmowego i stanowi istotny problem w codziennej praktyce lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (POZ). Szacuje się, że objawy spełniające kryteria IBS występują u 16,1% populacji, przy czym znaczna część pacjentów zgłasza się najpierw do lekarza POZ. Mimo łagodnego charakteru choroby w sensie organicznym IBS istotnie obniża jakość życia i generuje wysokie koszty opieki zdrowotnej.

Podstawowym wyzwaniem diagnostycznym jest odróżnienie IBS od chorób organicznych, zwłaszcza u pacjentów z dominującą biegunką (IBS-D), u których objawy mogą imitować m.in. nieswoiste choroby zapalne jelit (IBD – inflammatory bowel disease), choroby infekcyjne, celiakię (CD – celiac disease) bądź mikroskopowe zapalenie jelita grubego (MC – micro­scopic colitis).

Od objawów do konsensusu: historia kryteriów rozpoznania

Rozpoznanie zespołu jelita drażliwego ustala się na podstawie kryteriów rzymskich IV. Zostały one opracowane przez międzynarodową grupę ekspertów i służą do rozpoznawania czynnościowych zaburzeń przewodu pokarmowego. Pod­stawą diagnostyki jest ocena charakterystycznych objawów zgłaszanych przez pacjenta, m.in. bólu brzucha, zaburzeń rytmu wypróżnień lub wzdęć, przy jednoczesnym braku uchwytnych przyczyn organicznych w dostępnych badaniach diagnostycznych.

Rozwój kryteriów rzymskich był procesem wieloetapowym i sięga lat 70. XX wieku, kiedy pojawiły się pierwsze próby klasyfikacji tych zaburzeń, m.in. w pracach Manninga¹. Kluczowym momentem było pierwsze formalne usystematyzowanie zasad diagnostycznych zespołów czynnościowych przewodu pokarmowego w 1988 roku podczas Kongresu Gastroenterologicznego w Rzymie, gdzie po raz pierwszy wprowadzono termin „kryteria rzymskie”. Autorzy kolejnych edycji kryteriów rzymskich stopniowo doprecyzowywali definicje i klasyfikacje zaburzeń czynnościowych. W 1999 roku opublikowano kryteria rzymskie II, których twórcy rozszerzyli i uszczegółowili klasyfikację, w tym wyodrębnili zaburzenia czynnościowe wieku dziecięcego². Kryteria rzymskie III, ogłoszone w 2006 roku, wprowadziły dokładniejsze zasady rozpoznawania oraz podejście terapeutyczne oparte na objawach³. Najnowsza, aktualnie obowiązująca wersja – kryteria rzymskie IV – została opublikowana w 2016 roku i przyniosła dalsze modyfikacje definicji, z uwzględnieniem postępu wiedzy na temat patofizjologii zaburzeń osi jelito–mózg⁴. W 2026 roku oczekiwana jest kolejna rewizja kryteriów rozpoznawania zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego.