Dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera – co nowego?

dr n. med. Małgorzata Karolczak-Kulesza

lek. Małgorzata Rudyk

dr hab. n. med. Jarosław Kocięcki, prof. UM

Katedra i Klinika Okulistyki Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Adres do korespondencji: dr n. med. Małgorzata Karolczak-Kulesza, Katedra i Klinika Okulistyki, Szpital Kliniczny Przemienienia Pańskiego Uniwersytetu im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, ul. Długa 1/2, 61-848 Poznań; e-mail: m.k.kulesza@wp.pl

Dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera jest schorzeniem okulistycznym, które zostało opisane już w 1871 r. przez niemieckiego okulistę Theodora Karla Gustava von Lebera. Choć minęło niemal 150 lat, okuliści pozostają bezradni w zakresie pomocy pacjentom, a nierzadko całym rodzinom cierpiącym na to schorzenie. Główną metodą wsparcia chorych jest objęcie opieką psychologiczną, zapewnienie pomocy słabo widzącym i poradnictwo genetyczne. Rozwijają się jednak nowe kierunki badań nad metodami terapeutycznymi, które mogą przywrócić nadzieję pacjentom. Wydaje się, że współczesne metody leczenia, dotykające najbardziej molekularnych podstaw choroby, zaczynają przynosić chorym wymierne korzyści. W artykule przedstawiono zarys wiedzy na temat LHON i aktualne kierunki badań nad potencjalną terapią choroby.

Charakterystyka LHON

Dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera (LHON – Leber hereditary optic neuropathy) jest najczęstszą neuropatią n. II powodowaną przez mutacje w mitochondrialnym DNA. W Europie występuje z częstością 1:30 000 do 1:50 000.1-3 Ponieważ mitochondrialne DNA jest dziedziczone tylko po matce (mitochondria plemnika ulegają lizie na wczesnym etapie rozwoju zygoty), dotknięty chorobą mężczyzna nie przekaże mutacji swojemu potomstwu. Nosicielka zmutowanego genu przekaże go wszystkim swoim dzieciom, ale pełnoobjawowa LHON nie musi rozwinąć się u każdego z nich ze względu na bardzo ciekawy obraz choroby i szereg niżej opisanych czynników.

Jak wspomniano, dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera jest wynikiem punktowych mutacji w mitochondrialnym DNA dziedziczonym po matce. Trzy główne to odpowiedzialne za niemal 90-95% przypadków LHON mutacje w następujących pozycjach nukleotydów: 11778 G>A [MT-ND4] (występująca w 70% przypadków), 3460 G>A [MT-ND1], 14484 T>C [MT-ND6]. Odpowiadają one za kodowanie podjednostek I kompleksu łańcucha oddechowego.1,4-6 Opisano również szereg rzadziej występujących mutacji, które zdiagnozowano u pacjentów z LHON (tab. 1).

Obecne w LHON defekty kompleksu I łańcucha oddechowego są przyczyną zaburzeń syntezy ATP, jak również redukcji wolnych rodników, co prowadzi do niedoboru energetycznego, stresu oksydacyjnego i przyspieszenia apoptozy komórek o najwyższym zapotrzebowaniu metabolicznym – komórek zwojowych siatkówki (RGCs – retinal ganglion cells). W efekcie dochodzi do spadku liczby tych komórek i zaniku nerwu wzrokowego.

Kompleks I łańcucha oddechowego (oksydoreduktaza NADH–koenzym Q10) to zbudowany z 46 podjednostek wielki enzym będący pierwszym białkiem na drodze transportu elektronów w łańcuchu oddechowym. Istotną rolę w tym transporcie odgrywa koenzym Q10, lip...

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Charakterystyka LHON

Dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera (LHON – Leber hereditary optic neuropathy) jest najczęstszą neuropatią n. II powodowaną przez mutacje w mitochondrialnym DNA. [...]

Objawy choroby

Najczęściej LHON objawia się w drugiej lub trzeciej dekadzie życia, chociaż w literaturze opisywano przypadki wystąpienia objawów od 2 do 87 r.ż.4 Choroba [...]

Diagnostyka

Dla potwierdzenia rozpoznania podstawowe znaczenie mają badania genetyczne. Należy jednak pamiętać, by do poradni genetycznej kierować pacjenta z dobrze udokumentowanym za pomocą [...]

LHON – schorzenia towarzyszące, czyli tzw. LHON plus, Harding syndrome

Z neuropatią Lebera mogą współistnieć inne schorzenia dotyczące tkanek o wysokiej aktywności metabolicznej, tj. tkanki nerwowej, mięśniowej. Opisywano neuropatie obwodowe, dystonie, mioklonie, ataksje, [...]

Diagnostyka różnicowa

W zależności od fazy choroby w diagnostyce różnicowej należy brać pod uwagę inne przyczyny neuropatii nerwu wzrokowego. Ze względu na podobny obraz kliniczny [...]

Rokowanie w LHON

U pacjentów, którzy rozwinęli objawy chorobowe, rokowanie co do widzenia jest niepewne. Postępujący zanik n. II prowadzi do spadku ostrości wzroku do [...]

Kierunki leczenia

Badania nad strategiami leczenia LHON przebiegały wielokierunkowo. Analizowano skuteczność substancji o działaniu neuroprotekcyjnym, antyoksydacyjnym, przeciwzapalnym, witamin (m.in. kwasu foliowego, witamin z grupy B, [...]

Podsumowanie

LHON ma nadal status choroby nieuleczalnej. Jak dotąd nie potwierdzono pełnej skuteczności proponowanych schematów leczenia. Skuteczność tę jest także trudno udowadniać [...]