Elektrofizjologiczna diagnostyka różnicowa zaburzeń widzenia

dr hab. n. med. Dorota Pojda-Wilczek

Klinika Okulistyki Katedry Okulistyki, Wydział Lekarski w Katowicach, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Adres do korespondencji: dr hab. n. med. Dorota Pojda-Wilczek, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne im. prof. K. Gibińskiego SUM w Katowicach, Ceglana 35, 40-514 Katowice; e-mail: pojda-wilczek@wp.pl

Artykuł przedstawia problemy obiektywnego weryfikowania i różnicowania subiektywnych zaburzeń widzenia w przypadku braku lub minimalnych zmian widocznych w gałce ocznej. Opisano kolejność czynnościowych badań elektrofizjologicznych w zaburzeniach ostrości wzroku, pola widzenia, percepcji barw oraz w innych zgłaszanych przez pacjenta problemach funkcjonowania wzrokowego. Informacje zostały zobrazowane przykładami z praktyki klinicznej.

Wprowadzenie

Badania elektrofizjologiczne w okulistyce są procedurami obiektywizującymi czynność narządu wzroku na wszystkich poziomach – od siatkówki po korę wzrokową.

Stosuje się je przede wszystkim w sytuacjach, gdy:

  • obraz kliniczny nie stanowi wytłumaczenia dla dolegliwości zgłaszanych przez pacjenta
  • współpraca z pacjentem nie jest wystarczająca do wykonania subiektywnych badań psychofizycznych (ostrość wzroku, pole widzenia)
  • subiektywna ocena czynności nie jest wiarygodna z powodu stanów współistniejących, np. zmętnienia ośrodków optycznych.


Wykonuje się je również w celu oceny stopnia dysfunkcji, obserwacji zmian chorobowych w czasie oraz monitorowania leczenia. Badania elektrofizjologiczne stanowią bardzo cenne uzupełnienie standardowej diagnostyki okulistycznej w wielu przypadkach wątpliwych diagnostycznie, umożliwiając wykrycie, na jakim poziomie doszło do zaburzeń widzenia. Równocześnie ukierunkowują proces diagnostyczno-terapeutyczny w celu uniknięcia zbędnego leczenia w przypadku zaburzeń psychogennych lub uwarunkowanych genetycznie.

Z opisanych wskazań wynika, że bardzo dużą grupą pacjentów, która wymaga badań elektrofizjologicznych, są dzieci, szczególnie małe, chorzy z zaburzeniami ośrodkowego układu nerwowego na różnym tle (zaburzenia rozwojowe, urazy, udary, guzy, choroby neurodegeneracyjne i inne), pacjenci w początkowym stadium dystrofii siatkówki, chorzy przed zabiegami operacyjnymi, szczególnie przed operacją zaćmy i przeszczepieniem rogówki, u których istnieją wątpliwości co do możliwości pooperacyjnej poprawy widzenia (np. z powodu towarzyszących chorób, głównie jaskry i cukrzycy) oraz pacjenci z zaburzeniami psychicznymi albo podejrzewani o symulację (udawanie choroby) lub agrawację (wyolbrzymianie istniejącego schorzenia).

Podstawowe standardowe badania elektrofizjologiczne to:

  • elektrookulografia (EOG – electrooculography)
  • elektroretinografia (ERG – electroretinography)
    • po stymulacji wzorcem (PERG – pattern ERG)
    • całopolowa (FERG – flash ERG)
    • wieloogniskowa (mfERG – multifocal ERG)
  • wzrokowe potencjały wywołane (VEP – visual evoked potentials)
    • po stymulacji wzorcem (PVEP – pattern VEP)
    • po stymulacji błyskiem (FVEP – flash VEP).

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Podział zaburzeń widzenia

Zaburzenia widzenia mogą dotyczyć: ostrości wzroku, pola widzenia, percepcji barw oraz występowania innych zjawisk wzrokowych.

Diagnostyka zaburzeń widzenia

W przypadku diagnostyki zaburzeń widzenia fundamentalne znaczenie ma zebranie szczegółowego wywiadu, który musi obejmować czas i okoliczności powstania zaburzenia oraz informacje o jego postępie [...]

Miejsce badań elektrofizjologicznych w diagnostyce zaburzeń widzenia

W zależności od szybkości narastania objawów i ciężkości schorzenia badania elektrofizjologiczne wykonuje się w trybie nagłym lub planowym. Natychmiastowej diagnostyki wymagają sytuacje nagłego zaniewidzenia [...]

Badania w zaburzeniach ostrości wzroku

W przypadku obniżenia ostrości wzroku pierwszym badaniem powinny być wzrokowe potencjały wywołane po stymulacji wzorcem, które wstępnie weryfikują subiektywne badanie ostrości wzroku. [...]

Badania w przypadku zmian w polu widzenia

Koncentryczne zawężenie pola widzenia jest wskazaniem do wykonania FVEP. Prawidłowy wynik FVEP wskazuje na zaburzenia psychogenne lub symulowane, ponieważ znaczna dysfunkcja [...]

Diagnostyka elektrofizjologiczna zaburzeń widzenia barw

Zaburzenia widzenia barw należy przede wszystkim podzielić na wrodzone i nabyte. W przypadku wrodzonych rozpoznanie można najczęściej postawić po wykonaniu badania za pomocą [...]

Diagnostyka innych zjawisk wzrokowych

W przypadku widzenia przez pacjenta innych zjawisk wzrokowych najczęściej wykonuje się PVEP, FVEP, PERG, FERG, mfERG. Prawidłowy wynik wymienionych badań wskazuje na [...]

Podsumowanie

Kierując pacjenta na badania elektrofizjologiczne, należy pamiętać, że nie są one specyficzne i do postawienia diagnozy konieczne jest zebranie wyników wszystkich wykonanych [...]