Zanik girlandowaty

dr hab. n. med. Małgorzata Figurska

lek. Aleksandra Ostrowska-Spaleniak

prof. dr hab. n. med. Marek Rękas

Klinika Okulistyki Wojskowego Instytutu Medycznego w Warszawie

Adres do korespondencji: dr hab. n. med. Małgorzata Figurska, Klinika Okulistyki Wojskowego Instytutu Medycznego, Warszawa, e-mail: mfigurska@wim.mil.pl

 

Zanik girlandowaty naczyniówki i siatkówki jest rzadką dystrofią naczyniówkowo-siatkówkową, dziedziczoną autosomalnie recesywnie. Rozpoznanie sugerują dodatni wywiad w kierunku ślepoty zmierzchowej, zwłaszcza w młodym wieku, hiperornitynemia oraz typowy obraz muszelkowatych zaników naczyniówkowo-siatkówkowych. Leczenie pacjentów z zanikiem girlandowatym wymaga wnikliwej oceny klinicznej i biochemicznej oraz regularnego kontrolowania i monitorowania chorego.

Wprowadzenie

Dystrofie naczyniówkowo-siatkówkowe to grupa postępujących zaburzeń dziedzicznych, które pierwotnie zajmują zewnętrzne warstwy siatkówki (nabłonek barwnikowy siatkówki; RPE – retinal pigment epithelium) oraz zaopatrujące je naczynia włosowate naczyniówki (choriokapilary). W zależności od stopnia i rozległości zmian dystrofie dzielą się na dwie grupy: regionalne (obejmujące plamkę i obszar okołoplamkowy) oraz rozproszone, uogólnione (zajmujące większość dna oka). Do uogólnionych dystrofii naczyniówki należą: choroideremia, uogólniony zanik naczyniówki, postępujący dwuogniskowy zanik naczyniówkowo-siatkówkowy oraz zanik girlandowaty siatkówki i naczyniówki. Ponieważ każda z dystrofii naczyniówkowych ma charakterystyczne cechy dna oka, w pewnych przypadkach w zaawansowanych stadiach choroby można zaobserwować pokrywanie się zmian, co utrudnia różnicowanie.

Epidemiologia i patogeneza

Zanik girlandowaty (GA – gyrate atrophy) opisano po raz pierwszy pod koniec XIX wieku jako atypowy przypadek retinitis pigmentosa (Jacobson, 1888 r.), natomiast Cutler (1895 r.) i Fuchs (1896 r.) wyodrębnili go jako osobną jednostkę kliniczną.1 Od tego czasu rozpoznano i opisano go u ponad 200 osób, w większości przypadków głównie w Finlandii (1 na 50 000), USA, Japonii, Francji i Australii.2 Zanik girlandowaty jest rzadką dystrofią naczyniówkowo-siatkówkową, wywołaną mutacją genu zlokalizowanego w rejonie 10q26. Gen ten ulega ekspresji w siatkówce neurosensorycznej oraz w nabłonku barwnikowym siatkówki i koduje główny enzym na szlaku degradacji ornityny, tj. δ-aminotransferazę ornitynową (OAT – ornithine-δ-aminotransferase). OAT jest zależnym od kofaktora – fosforanu pirydoksalu (witamina B6) – enzymem macierzy mitochondrialnej, który katalizuje konwersję L-ornityny do proliny i kwasu glutaminowego.3 Konsekwencją mutacji w genie OAT jest wzrost stężenia ornityny w osoczu (10-20-krotnie powyżej normy), a także w moczu, płynie mózgowo-rdzeniowym i cieczy wodnistej oraz redukcja lizyny, glutaminy, glutaminianu i kreatyny w osoczu. Zaburzenia biochemiczne pod postacią hiperornitynemii w zaniku girlandowatym po raz pierwszy opisali Simell i Takki w 1973 r., natomiast Sengers i wsp. jako pierwsi udokumentowali niedobór δ-aminotransferazy ornitynowej u pacjentów z GA.4

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Objawy kliniczne

Progresja zmian w zaniku girlandowatym jest powolna, ale postępująca. U chorych zwykle w drugiej i trzeciej (nierzadko już w pierwszej) dekadzie życia występują ślepota zmierzchowa, wysoka [...]

Diagnostyka

Rozpoznanie zaniku girlandowatego sugerują dodatni wywiad w kierunku ślepoty zmierzchowej, zwłaszcza w młodym wieku, hiperornitynemia (sięgająca wartości 10-20-krotnie przekraczających normę) oraz typowy obraz [...]

Rozpoznanie różnicowe

W piśmiennictwie odnotowano przypadki przypominające fenotypowo zanik girlandowaty, współistniejące z prawidłowym stężeniem ornityny w osoczu i autosomalnym sposobem dziedziczenia.22-24 U pacjentów tych obserwowano nietypowe dla GA [...]

Leczenie

Celem leczenia w zaniku girlandowatym jest redukcja osoczowego stężenia ornityny. W kilku badaniach stwierdzono, że ograniczenie spożycia argininy, będącej prekursorem ornityny, lub dieta [...]