Najczęściej występujące choroby siatkówki uwarunkowane genetycznie

dr hab. n. med. Dorota Pojda-Wilczek

dr hab. n. med. Mariola Dorecka

Klinika Okulistyki Katedry Okulistyki Wydziału Lekarskiego w Katowicach Śląskiego Uniwersytetu Medycznego

Adres do korespondencji: dr hab. n. med. Dorota Pojda-Wilczek, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne im. prof. K. Gibińskiego, SUM w Katowicach, ul. Ceglana 35, 40-514 Katowice; e-mail: pojda-wilczek@wp.pl

Artykuł omawia najczęściej występujące zaburzenia siatkówki o podłożu genetycznym. W systematyce chorób przyjęto przede wszystkim kryterium anatomiczne, a następnie kryterium postępu choroby. Podano najczęstsze mutacje wywołujące opisywane choroby, podstawowe objawy i cechy różnicujące ze zwróceniem uwagi na najważniejsze badania diagnostyczne.

Wprowadzenie i podziały

Dystrofie wrodzone siatkówki to grupa niejednorodnych, rzadko występujących chorób, obejmujących naczyniówkę, siatkówkę oraz pogranicze siatkówki i ciała szklistego. Zaburzenia mogą być dziedziczone autosomalnie dominująco (AD), autosomalnie recesywnie (AR) lub w sprzężeniu z płcią (XR), a także mitochondrialnie. Mutacje poszczególnych genów wywołują zaburzenia w różnych obszarach i strukturach siatkówki. Diagnostykę utrudnia fakt, że ta sama mutacja może tworzyć odmienny obraz chorobowy. Oprócz różnic w przebiegu choroby wynikających z pełnej lub niepełnej ekspresji genu w niektórych przypadkach ten sam gen wywołuje zmiany morfologiczne i czynnościowe, które można przypisać kilku odmiennym jednostkom chorobowym. Różnorodnością mutacji danego genu tłumaczy się warianty kliniczne różnych dystrofii.

Dystrofie siatkówki można podzielić, uwzględniając kryterium lokalizacji, na uogólnione, obejmujące cały obszar dna oka, oraz miejscowe, w których dochodzi do zajęcia tylko plamki. Z kolei uwzględniając lokalizację wyjściowej mutacji, można podzielić dystrofie na: dystrofie naczyniówki, zaburzenia nabłonka barwnikowego, zaburzenia fotoreceptorów, dystrofie wewnętrznych warstw siatkówki i pogranicza ciała szklistego. Przyjmując jako kryterium przebieg, można wyróżnić dystrofie niepostępujące, stacjonarne, wrodzone (obecne przy urodzeniu) oraz postępujące. Można też wyodrębnić schorzenia, które wynikają z wrodzonego braku lub postępującej utraty (zaniku) komórek bądź z braku lub utraty ich funkcji.

Diagnostyka genetyczna

Zanim skieruje się pacjenta na poradę genetyczną, należy spróbować ustalić rozpoznanie kliniczne, aby zawęzić obszar poszukiwania nieprawidłowych genów.

W diagnostyce ważną rolę odgrywa wywiad rodzinny. Należy w miarę możliwości również zbadać rodzeństwo oraz wstępnych i zstępnych członków rodziny pacjenta. Badanie może ograniczyć się do zebrania wywiadu i oceny ostrości wzroku oraz dna oka. Szcze...

U nosicieli nieprawidłowego genu bez objawów można znaleźć zmiany na dnie oka (np. siatkówkę nosicielek genu choroideremii opisuje się jako „wyjedzoną przez mole” z uwagi na nieprawidłową, cętkowaną strukturę i drobne ogniskowe zaniki na przemian ...

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Objawy

Choroby dotyczące pręcików wywołują objawy pogorszenia widzenia nocą czy w sytuacjach obniżenia natężenia światła oraz zmiany w obwodowym polu widzenia. Choroby, w których uszkodzone [...]

Badanie okulistyczne

Należy pamiętać, że podstawą diagnostyki oraz orzekania o stanie zdrowia pacjenta są badania psychofizyczne: ostrości wzroku i pola widzenia. Może nie być korelacji [...]

Proponowany podział dystrofii siatkówki

Na potrzeby niniejszego opracowania proponujemy ogólny podział najczęściej występujących dystrofii siatkówki na:

Dystrofie naczyniówki (tab. 1)

Częstość występowania szacuje się na 1:50 000-1:100 000. Diagnoza genetyczna obejmuje analizę mRNA i DNA genu CHM w celu wykrycia mutacji punktowych, delecji [...]

Zaburzenia nabłonka barwnikowego (tab. 2)

Dystrofie nabłonka barwnikowego wynikają z mutacji genu bestrofiny (bestrophin). Białko bestrofina tworzy chlorkowe kanały jonowe błony komórkowej nabłonka barwnikowego lub reguluje kanały [...]

Zaburzenia fotoreceptorów stacjonarne (tab. 3)

Wrodzony brak czopków może być całkowity (monochromatyzm pręcikowy, czyli achromatopsja kompletna, widzenie w odcieniach szarości) lub częściowy (achromatopsja niekompletna – możliwe jest [...]

Zaburzenia fotoreceptorów postępujące (tab. 4)

Zwyrodnienie barwnikowe siatkówki jest najczęściej rozpoznawaną wrodzoną dystrofią siatkówki, której występowanie szacuje się na 1:3000-1:7000 urodzeń.32 Kliniczna postać tej dystrofii rozwija [...]

Dystrofie wewnętrznych warstw siatkówki i pogranicza ciała szklistego (tab. 6)

Choroba występuje z częstością 1:5000-1:25 000.43 W większości dotyka mężczyzn, ale kobiety też mogą być chore (ze związku chorego mężczyzny i kobiety nosicielki). Gen [...]

Podsumowanie

Niniejsze opracowanie ma wiele ograniczeń. Przede wszystkim w ramach jednego artykułu trudno zawrzeć ogromną różnorodność chorób, o których traktują obszerne monografie i wiele szczegółowych [...]