Zespół suchego oka

Warto pamiętać, że angażujące i często zmieniające się treści na wyświetlaczach telefonów wpływają również na częstość mrugania, która jest mocno skorelowana z szybszym wysuszaniem oczu i ich pieczeniem. W efekcie może to doprowadzić do zespołu suchego oka (DED – dry eye disease). Zauważono, że częstość mrugania u dzieci z poziomu 20 mrugnięć/min spada do 9 mrugnięć/min w czasie patrzenia w ekran¹⁸. Do tego spada też jakość tych mrugnięć, zwiększając liczbę tych niepełnych¹⁹. Prowadzi to do szybszego odparowywania filmu łzowego, a w konsekwencji do większej suchości oczu. Podobnie jak w przypadku DES im dłużej dzieci patrzyły w telefony, tym częściej odczuwały objawy suchości oczu. Przy korzystaniu ze smartfona >3 godz. dziennie suchość oczu odczuwało >50% dzieci²⁰.

Pocieszające jest, że zupełne odstawienie telefonu na miesiąc pozwala na znaczną poprawę parametrów filmu łzowego oraz niemal całkowite ustąpienie objawów subiektywnych suchości bądź pieczenia²¹. Pokazuje to niezwykły potencjał regeneracyjny układu wzrokowego i sugeruje odwracalny charakter zaburzeń powierzchni oka, o ile interwencja nastąpi odpowiednio wcześnie.

Destabilizacja widzenia obuocznego

To, co często niepokoi specjalistów w kontekście skutków nadmiernego korzystania ze smartfonów u dzieci, to destabilizacja widzenia obuocznego, czyli współpracy obojga oczu. Pojawia się coraz więcej publikacji dowodzących, że nadmierne wpatrywanie się w ekran telefonu drastycznie osłabia sprawność widzenia u najmłodszych.

U dzieci w wieku szkolnym, które korzystają z urządzeń elektronicznych >3 godz. dziennie, obserwuje się wyraźne obniżenie amplitudy i sprawności akomodacji²². Oznacza to, że oko traci zdolność do szybkiego i precyzyjnego ustawienia ostrości na obserwowanym obiekcie. Dodatkowo, mechanizmy odpowiedzialne za zbieżne ustawienie oczu przy patrzeniu blisko stają się mniej wydolne. Zamiast automatycznego i bezwysiłkowego działania układ wzrokowy potrzebuje dużo energii, by odbierać obraz pojedynczy i wyraźny. To z kolei może prowadzić do zmęczenia oczu i bólów głowy.

Z kolei u nastolatków zauważono, że już 2 godz. dziennie ze smartfonem wpływają na pogorszenie i oddalenie punktu bliskiego konwergencji²³. W efekcie gałki oczne mają coraz większy problem ze zbieżnym ustawieniem przy patrzeniu blisko, przy twarzy oraz widzeniu obiektów pojedynczo. Sytuację pogarsza zaobserwowany spadek sprawności akomodacji, przez co proces wyostrzania obrazu jest wydłużony. A poprzez odnotowane w badaniu obniżenie ułamka AC/A²³, czyli relacji między ustawieniem ostrości a zbieżnym ustawieniem gałek ocznych, dochodzi do rozregulowania obu tych funkcji, w efekcie układ wzrokowy musi wykonać większą pracę, by mógł widzieć dobrze. Co ciekawe, u dziecka zmiany można zaobserwować już po 30 min korzystania ze smartfona²⁴.

Bardziej niepokojącym zjawiskiem jest występowanie zeza jawnego wiązane z nadmiernym korzystaniem z urządzeń elektronicznych i pracą wzrokową w bliży. W literaturze przedmiotu można znaleźć dwie główne próby wyjaśnienia tej sytuacji, mianowicie pojawienie się zdekompensowanego zeza ukrytego²⁵ oraz ostrej nabytej ezotropii towarzyszącej (AACE – acute acquired comitant esotropia)²⁶. Niemniej warto pamiętać, że w obu przypadkach używanie smartfona i innych urządzeń elektronicznych nie jest przyczyną zeza, za to osłabienie funkcji widzenia obuocznego może uwidocznić kryjące się problemy z ustawieniem oczu.

Zaburzenia związane z natężeniem światła niebieskiego

Rosnące wykorzystanie smartfonów przez dzieci w ciągu dnia skłania do poszukiwania takich rozwiązań technologicznych, które będą wspomagały zalecenia dotyczące stylu życia. Producenci urządzeń elektronicznych już wbudowują w swoje sprzęty system monitorowania odległości między telefonem a oczami. Niemniej więcej szumu zrobiła kwestia wysokoenergetycznego światła niebieskiego oraz to, w jaki sposób może wpływać na zdrowie oczu.

Badania laboratoryjne i te przeprowadzane na zwierzętach wykazały, że wysokie natężenie światła niebieskiego może powodować stres oksydacyjny²⁷, zaburzenia komórek macierzystych spojówki²⁸ i fotochemiczne uszkodzenia siatkówki²⁹. Pomimo dowodów z modeli eksperymentalnych wskazujących potencjalne zagrożenia brakuje jednak wysokiej jakości badań, a tym samym i danych, które jednoznacznie potwierdzałyby, że typowe korzystanie z urządzeń elektronicznych, w tym smartfonów, powoduje uszkodzenie struktur oczu u dzieci³⁰.

Podobnie sytuacja wygląda w przypadku popularnych okularów blokujących światło niebieskie, które mają charakterystyczny żółty lub pomarańczowy kolor soczewek okularowych. Przeglądy literatury wskazują na brak wysokiej jakości dowodów potwierdzających ich skuteczność w poprawie widzenia, ochronie siatkówki i jakości snu³¹. Co więcej, ich długotrwałe stosowanie w dzieciństwie, czyli krytycznym okresie dla rozwoju widzenia, może potencjalnie zaburzać prawidłowy wzrost gałki ocznej. Natomiast ekspozycja na naturalnie występujące światło niebieskofioletowe może działać prewencyjnie przed krótkowzrocznością^32,33. Dlatego stosowanie rozwiązań blokujących docieranie światła niebieskiego do oczu powinno być rozważane także w kontekście wpływu na pełny rozwój widzenia u dzieci, nie tylko w kontekście chwilowej zmiany w postrzeganym kontraście. Naj­rozsądniejszym podejściem są zatem sprawdzone metody, które nie wymagają dodatkowych nakładów finansowych: ograniczanie czasu przed ekranami, dbanie o odpowiednie oświetlenie i regularne przebywanie w naturalnym świetle na zewnątrz.

Podsumowanie

Jak widać, nadużywanie smartfonów przez coraz młodsze dzieci jest faktem. Zachowanie to nie tylko ma charakter behawioralny i emocjonalny, lecz także stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia oczu. Długotrwałe patrzenie na bliskie odległości, nienaturalnie mała odległość obserwacji, rzadsze mruganie i deficyt światła naturalnego mogą doprowadzić do nieodwracalnych zmian w narządzie wzroku. Warto zatem wdrożyć działania zapobiegawcze u dzieci, by jak najdłużej mogły one cieszyć się zdrowiem oczu i prawidłowym widzeniem. Podstawowym zaleceniem w tej kwestii będzie przestrzeganie zasad higieny pracy wzrokowej, a więc:

• przebywanie min. 2 godz. dziennie w świetle naturalnym na zewnątrz
• ograniczenie czasu patrzenia w ekran smartfona
• minimalna odległość telefonu od twarzy wynosząca 30-40 cm
• redukcja ekspozycji na ekran telefonu co najmniej godzinę przed snem
• regularne, częste przerwy na patrzenie daleko.

Do tego warto dołączyć regularne wizyty kontrolne u specjalisty ochrony wzroku.