Tabela 4. Wskazania do szczepień przeciwko ospie wietrznej¹¹

Szczepienia są zalecane wszystkim osobom bez odporności przeciwko ospie wietrznej. W wybranych grupach są one obowiązkowe i finansowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Grupy pacjentów objętych szczepieniami obowiązkowymi publikowane są corocznie w Programie Szczepień Ochronnych (PSO) (wybrane wskazania przedstawiono w tabeli 4)¹¹.

Wirus szczepionkowy, podobnie jak szczep dziki, jest wrażliwy na acyklowir, dlatego przez mniej więcej 21 dni po szczepieniu należy unikać stosowania acyklowiru i walacyklowiru, które mogą obniżać immunogenność szczepienia¹.

Profilaktyka poekspozycyjna

U osób nieszczepionych i nieuodpornionych szczepienie należy rozpocząć w ciągu 120 godz. (najlepiej 72 godz.) od ekspozycji na wirusa. Jeżeli istnieją przeciwwskazania do szczepienia, a ryzyko ciężkiego przebiegu choroby jest duże, zaleca się podanie dożylne VZIG lub IVIG^1-3,5.

Ospa poronna

Możliwe jest zachorowanie na ospę wietrzną mimo wcześniejszego szczepienia, szczególnie w przypadku intensywnej ekspozycji, np. w kontakcie domowym. Tak zwaną breakthrough disease rozpoznaje się, gdy od szczepienia upłynęło więcej niż 42 dni. Przebieg choroby jest zazwyczaj łagodny – obserwuje się niewielki wzrost temperatury ciała, a dominującą postacią wysypki są zmiany plamisto-grudkowe. Mediana liczby wykwitów wynosi około 50. Rekonwalescencja jest szybka, a ryzyko zwłaszcza ciężkich powikłań istotnie mniejsze^1,3,11.

Przypadki szczególne – ospa wietrzna u kobiet w ciąży i karmiących piersią

Tabela 5. Fetopatia ospowa

Zachorowanie na ospę wietrzną w I trymestrze ciąży oraz na wczesnym etapie II trymestru (8-20 tydzień ciąży) wiąże się z szacowanym na 2% ryzykiem rozwoju zespołu ospy wrodzonej oraz wystąpienia wad płodu (tab. 5).

Na późniejszych etapach ciąży (po zakończeniu okresu organogenezy) pierwotne zakażenie VZV nie powoduje wad płodu, może natomiast prowadzić do przechorowania ospy wietrznej wewnątrzmacicznie. W okresie niemowlęcym lub wczesnodziecięcym może rozwinąć się u dziecka półpasiec bez objawów ospy w okresie postnatalnym.

Ospa wietrzna w zaawansowanej ciąży może być powikłana zapaleniem płuc, co wiąże się z zagrożeniem życia kobiety. Z tego powodu po bezpośrednim kontakcie z chorym na ospę należy podać ciężarnej hiperimmunizowaną immunoglobulinę, a w momencie rozpoznania ospy wietrznej jak najszybciej rozpocząć leczenie przyczynowe.

Szczególnie niebezpieczna jest sytuacja, gdy ciężarna zachoruje na ospę wietrzną w okresie od 5 dni przed porodem do 2 dni po urodzeniu dziecka – wówczas istnieje duże (do 20%) ryzyko ciężkiego przebiegu zakażenia, a nawet zgonu noworodka. W takiej sytuacji w pierwszej dobie życia lub niezwłocznie po rozpoznaniu ospy u matki należy podać noworodkowi VZIG. W przypadku jej niedostępności dopuszcza się zastosowanie dożylnych preparatów immunoglobulin IgG.

Nie stwierdzono wirusa VZV w mleku kobiecym. Z tego względu matki karmiące piersią, które zachorowały na ospę wietrzną (przy braku zmian skórnych w okolicy brodawek sutkowych), mogą odciągać pokarm i podawać go dziecku. W przypadku półpaśca karmienie piersią jest możliwe, pod warunkiem niedopuszczenia do bezpośredniego kontaktu dziecka ze zmianami skórnymi^1-3.

Podsumowanie

Zakażenie wirusem ospy wietrznej i półpaśca może prowadzić do licznych powikłań, w tym: wtórnych nadkażeń bakteryjnych (od zakażeń skóry po sepsę), zahamowania szpiku i zaburzeń morfologii krwi obwodowej, zapalenia wątroby oraz powikłań neurologicznych, takich jak zapalenie móżdżku. U większości pacjentów immunokompetentnych wystarczające jest leczenie objawowe, obejmujące właściwą higienę oraz podawanie leków przeciwgorączkowych, jednak w wybranych sytuacjach konieczne jest wdrożenie terapii przeciwwirusowej, niekiedy w warunkach szpitalnych. Należy podkreślić, że u pacjentów z niedoborami odporności, osób leczonych immunosupresyjnie, ciężarnych oraz noworodków (zwłaszcza zakażonych w okresie okołoporodowym) ospa wietrzna jest chorobą o potencjalnie ciężkim przebiegu, może dojść do uogólnionego rozsiewu wirusa prowadzącego do niewydolności wielonarządowej i zgonu. W tych grupach ryzyka od momentu rozpoznania wskazane są hospitalizacja oraz leczenie przeciwwirusowe. Szczególne znaczenie w zapobieganiu ciężkiemu przebiegowi choroby ma czynna profilaktyka w postaci szczepień ochronnych, które skutecznie zmniejszają liczbę zachorowań, hospitalizacji oraz powikłań ospy wietrznej. Z perspektywy praktyki pediatrycznej kluczowe pozostaje wczesne rozpoznanie pacjentów z grup ryzyka oraz konsekwentne promowanie szczepień wśród dzieci i dorosłych bez odporności przeciwko VZV.

Tabela 3. Objawy zapalenia móżdżku