Biomarkery w psychiatrii

Poszukiwanie nowych biomarkerów odpowiedzi na leczenie przeciwdepresyjne

Dr n. przyr. Halina Matsumoto

Katedra i Klinika Psychiatryczna, I Wydział Lekarski, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Adres do korespondencji: Dr n. przyr. Halina Matsumoto, Katedra i Klinika Psychiatryczna WUM, Pracownia Psychofarmakologii SWZPZPOZ w Warszawie, Szpital Nowowiejski, Pracownia Terapii Monitorowanej i Uzależnień, ul. Nowowiejska 27, 00-665 Warszawa, tel. 22 825 20 31, wew. 343, faks 22 825 13 15

Depresja jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych i znanych od niepamiętnych czasów chorób. Według statystyk prowadzonych przez WHO depresja i zaburzenia lękowe są obecnie głównymi powodami inwalidztwa w skali globalnej. Prognozy na najbliższe lata przewidują, że w 2020 roku liczba zachorowań na depresję ma przewyższyć zachorowalność na choroby ze strony układu sercowo-naczyniowego. Wiąże się to z szeregiem poważnych problemów – zarówno z diagnozowaniem, jak i leczeniem tej choroby.[5,12,14]
Wśród nich wymieniane są:
■ wzrost kosztów społecznych na skutek zaburzeń w funkcjonowaniu pacjentów,
■ dramatyczny wzrost liczby przepisywanych leków przeciwdepresyjnych,
■ wzrost ryzyka samobójstw,
■ dobry efekt terapeutyczny opisywany jest zaledwie u 40-70 proc. leczonych,
■ ocena skuteczności klinicznej możliwa jest po 6-8 tygodniach farmakoterapii.

Leczenie depresji prowadzone było przez wybitnych lekarzy już w starożytności. Hipokrates nazwał po raz pierwszy ciężką depresję melancholią. Depresja zajmowała umysły lekarzy od XVI wieku. W roku 1546 znany i poważany przez ówczesnych pacjentów c...

W leczeniu depresji można też sięgać po metody niefarmakologiczne: elektrowstrząsy (ECT), terapię behawioralno-poznawczą.[6]

Wśród różnych biomarkerów oceny skuteczności farmakoterapii stosowanej u pacjentów z depresją wymieniane są cztery grupy wskaźników:

  • terapia monitorowana stężeniem leków przeciwdepresyjnych we krwi (ang. therapeutic drug monitoring, TDM),[3,11,12,19]
  • badania farmakogenetyczne [9,10,14] i farmakogenomiczne,[10,14,22]
  • badania farmako-EEG,[13,19]
  • markery biochemiczne,[2,3,4,6,8,18,23]
  • markery genetyczne.[1,7,13,15,25]

Wskazania do zastosowania metody TDM w farmakoterapii zaburzeń psychicznych[3,11,19], do których należą następujące sytuacje:

  • podejrzenie o niestosowanie się pacjenta do zaleceń lekarza (ang. noncompliance),
  • stosowanie leków, dla których TDM jest badaniem rutynowym (np. lit),
  • brak poprawy klinicznej lub niewystarczająca skuteczność leczenia mimo stosowania odpowiednich dawek leku,
  • podejrzenie wystąpienia interakcji lekowych,
  • zastosowanie TDM w programach badań lekowych (ang. pharmacovigilance),
  • farmakoterapia skojarzona z lekiem, o którym wiadomo, że ma wysoki potencjał wywoływania istotnych klinicznie interakcji lekowych, w trakcie leczenia współchorobowości, potencjalizacji farmakoterapii itp.,
  • zapobieganie nawrotom chorób psychicznych w leczeniu długoterminowym, w profilaktyce wystąpienia nawrotu choroby mimo stosowania się do zaleceń lekarza i podawania adekwatnych dawek leków do stanu klinicznego pacjenta,
  • polimorfizm genetyczny w metabolizmie leków, niedobór genetyczny (ang. genetic deficiency) lub amplifikacja genów uczestniczących w metabolizmie leków,
  • populacja dzieci (do 12. r.ż.) i młodzieży (12-18 lat),
  • osoby w wieku podeszłym,
  • pacjenci ze stwierdzoną niewydolnością wątroby, nerek i zaburzeniami układu krążenia,
  • psychiatria sądowa,
  • zamiana leku oryginalnego na preparat generyczny.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Markery ekspresji genów

Koncepcja opiera się na następujących założeniach: ekspresja genów lub haplotypów zmienia się podczas leczenia przeciwdepresyjnego. Badania obejmują czynniki troficzne (BDNF, GDNF, [...]

GENETYKA ODPOWIEDZI NA LECZENIE PRZECIWDEPRESYJNE

Gen transportera serotoniny 5HTTLPR (17q11.1-12)[1,14,21]

BIOCHEMICZNE MARKERY ODPOWIEDZI NA LPD

Kortyzol.[8,17] BDNF.[4,16,24] Cytokiny: IL-6 i IL-10.[2,7,14] MMP-9 (matrycowa metaloproteinaza -9).[18] Poziom koreluje z diagnozą dwubiegunowej choroby, paleniem papierosów i trudnością w [...]

Medycyna spersonalizowana (ang. personalized medicine, PM)

Medycyna spersonalizowana (MP) obiecuje rozwój sztuki, dobiera skuteczne i bezpieczne leczenie dla każdego pacjenta na podstawie informacji istotnych klinicznie oraz danych [...]

PODSUMOWANIE

W przyszłości należy stworzyć multimodalne, standaryzowane modele integrujące dane kliniczne i laboratoryjne, na podstawie których będzie można przewidywać efekty leczenia u [...]