Bez farmakoterapii

Zespół impostora w praktyce klinicznej

Maria Flakus

Zakład Psychologii Ogólnej, Instytut Psychologii, Uniwersytet Śląski w Katowicach

Adres do korespondencji: Maria Flakus, Zakład Psychologii Ogólnej, Instytut Psychologii, Uniwersytet Śląski w Katowicach, ul. Grażyńskiego 53, 40-126 Katowice

Celem artykułu jest opisanie zespołu impostora (impostor phenomenon – IP). Pojęcie to do literatury psychologicznej wprowadziły Pauline Clance i Suzanne Imes na przełomie lat 70. i 80. XX wieku.[1] Na podstawie doświadczeń pracy z kobietami zauważyły one, że niektóre z nich czują się oszustkami niezasługującymi na odnoszone sukcesy. Jakkolwiek obserwacje badaczek ograniczały się do grupy kobiet, współcześnie wiemy, że zespół ten w równym stopniu dotyka kobiet i mężczyzn, ma jednak w obu grupach nieco inny przebieg. W artykule omówiono główne cechy charakterystyczne IP, jego przypuszczalną genezę oraz możliwości i techniki pracy z osobami z IP.

Zaburzenia obrazu siebie i tożsamości, obniżona samoocena oraz nadmierny krytycyzm stanowią charakterystyczne elementy wielu zaburzeń psychicznych. Z podobną problematyką można się spotkać zarówno w przebiegu zaburzeń osobowości, jak i u osób cierpiących na zaburzenia depresyjne, przy czym objawy te jakościowo i ilościowo mogą się różnić w zależności od rozpoznania i przebiegu choroby. Mając na uwadze tę relatywną powszechność podobnych objawów w grupach klinicznych, doczekały się one licznych opracowań i konceptualizacji w literaturze psychologicznej i medycznej.

Ciekawym zagadnieniem, powiązanym z tematyką samooceny i obrazu siebie, jest zespół impostora, pojęcie wprowadzone do literatury psychologicznej przez Pauline Clance i Suzanne Imes. W wyniku obserwacji dobrze sytuowanych kobiet stwierdziły one, że można wyróżnić spośród nich znaczną grupę, która mimo licznych sukcesów obawia się bycia zdemaskowaną jako niekompetentna i intelektualnie wybrakowana. Współwystępuje to z poczuciem, że są one pewnego rodzaju oszustkami, których sukces jest dziełem przypadku lub pomyłki, a pozytywny obraz i informacje zwrotne płynące od innych są przesadzone i niezasłużone.[1-3]

Niniejszy artykuł stanowi próbę krótkiej charakterystyki IP wraz ze wskazaniem możliwych konsekwencji w zakresie problemów psychologicznych mogących dotykać osoby z tym zespołem. Refleksja ta uzupełniona zostanie o przypuszczalną etiologię IP oraz propozycje pracy psychoterapeutycznej z osobami cierpiącymi na IP.

Cechy charakterystyczne zespołu impostora

Główną cechą charakterystyczną zespołu impostora jest chroniczne przekonanie o fałszywości odnoszonych sukcesów i posiadanych walorów intelektualnych. Dotyczy on zwykle tych, którzy przez swoje otoczenie są postrzegani jako mający liczne osiągnięcia oraz kończący podejmowane przedsięwzięcia pozytywnymi wynikami, np. osób dobrze sytuowanych, pracujących na wysokich stanowiskach, pracowników naukowych itd.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Płeć a zespół impostora

Najstarsze opracowania dotyczące zespołu impostora przypisywały jego częstsze występowanie kobietom, u których początkowo został on zaobserwowany. Uzasadnienia dla tego fenomenu doszukiwano [...]

Możliwa etiologia zespołu impostora

Clance i jej współpracownicy formułują wiele przypuszczeń dotyczących etiologii zespołu impostora. Jako jeden z głównych czynników wskazują klimat stosunków panujących w [...]

Rozpoznawanie zespołu impostora

Mając na uwadze, że cechy IP najczęściej nie uwidaczniają się w podstawowej autoprezentacji osób nań cierpiących, istotnym elementem i zarazem pierwszym [...]

Propozycje oddziaływań psychologiczno--psychoterapeutycznych w zespole impostora

W literaturze trwa dyskusja na temat tego, w jakim stopniu osoby cierpiące na IP wymagają pomocy psychologicznej lub psychoterapeutycznej. Wydaje się, [...]