Stomatologia interdyscyplinarna

Pacjent autystyczny w gabinecie stomatologicznym – podejście praktyczne

Dr n. med. Irena Duś-Ilnicka1

Paulina Burzyńska2

1Katedra i Zakład Patologii Jamy Ustnej, Wydział Lekarsko-Stomatologiczny Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
2Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, Studenckie Towarzystwo Zdrowia Jamy Ustnej przy Katedrze i Zakładzie Patologii Jamy Ustnej

Adres do korespondencji: Dr n. med. Irena Duś-Ilnicka, e-mail: irena.dus-ilnicka@umed.wroc.pl

Small irena dus ilnicka opt

Dr n. med. Irena Duś-Ilnicka

Small paulina burzynska opt

Paulina Burzyńska

Autyzm (autistic disorder – AD) został pierwszy raz opisany w 1943 roku przez psychiatrę Leo Kannera, który definiował go jako zaburzenie neurorozwojowe.[1] AD charakteryzuje się trudnościami w interakcjach społecznych i w komunikacji (werbalnej oraz niewerbalnej).[2] Zaburzenia związane z autyzmem trwają całe życie, ich intensywność może się jednak zmieniać.[3]

Pierwszej diagnostyki pacjentów w kierunku autyzmu można dokonać w wieku 2-4 lat. Zaburzenia towarzyszące autyzmowi, które mają również wpływ na diagnostykę, to:

  • zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (attention-deficit hyperactivity disorder – ADHD),
  • depresja,
  • zespół lęku uogólnionego,
  • przewlekłe problemy ze snem,
  • epilepsja,
  • schizofrenia,
  • zaburzenia żołądkowo-jelitowe.[4]
Small 7266

Tabela 1. Stany nasilenia zaburzeń ze spektrum autyzmu (opracowanie własne na podstawie DSM-5)


Autyzm został sklasyfikowany przez Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders 5th edition (DSM-5) jako zaburzenia ze spektrum autyzmu (autistic spectrum disorder – ASD).[5] ASD obecnie obejmuje również pozostałe kategorie autyzmu: zespół Aspergera i zaburzenie dezintegracyjne w dzieciństwie. Ocena ciężkości zaburzeń opiera się na poziomie potrzebnego wsparcia do codziennego funkcjonowania (tab. 1).[5] Przyczyna ASD nie jest do końca wyjaśniona. Na podstawie aktualnej wiedzy Chandrashekhar i wsp. wnioskują, że dużą rolę odgrywają czynniki genetyczne i środowiskowe. Ostatnie badania wykazały, że znaczący związek z autyzmem mogą mieć m.in.:

  • czynniki genetyczne,[6] tj. gen CNTNAP2, mutacje de novo, wady mitochondrialne,
  • podwyższone stężenie cytokin zapalnych,
  • krwawienie u matki w ciąży,
  • zespoły metaboliczne,
  • zaawansowany wiek matki,
  • narażenie płodu na leki stosowane przez matkę w ciąży.[3]


U pacjentów z autyzmem obserwuje się:

  • trudności w komunikacji,
  • powtarzające się zachowania,
  • upośledzone zarządzanie ruchami,
  • opóźnienie lub całkowity brak uwagi,
  • opóźnienie rozwoju językowego,
  • zaburzenia mowy,
  • lęk.[6]

Stan zdrowia jamy ustnej pacjentów autystycznych

Wyniki badań dotyczące stanu zdrowia jamy ustnej pacjentów autystycznych są różne. Typowe problemy występujące w jamie ustnej dzieci z AD obejmowały bruksizm i zagryzanie warg.[6] W badaniach populacyjnych w odniesieniu do próchnicy rodzice twierdzili, że zęby dzieci z AD miały więcej ubytków niż dzieci niecierpiących na to schorzenie. Z drugiej strony inne badania wykazały, że nie było znaczącej różnicy między osobami z tych dwóch grup pod względem częstości występowania ubytków, a wręcz dzieci z AD miały mniejszą liczbę ubytków.[6,7]

Dodatkowo grupa naukowców kierowanych przez Kuter nie stwierdziła istotnych statystycznie różnic pod względem wartości wskaźnika płytki nazębnej między pacjentami z AD a populacją kontrolną.[6] Zaburzenia ortodontyczne u dzieci autystycznych mogą z kolei obejmować zgryz przedni otwarty i stłoczenie zębów.[6]

W badaniu przesiewowym przeprowadzonym przez Önol i wsp.[1] wykazano różnice w szczotkowaniu zębów u dzieci z rozpoznanym AD w porównaniu z dziećmi z grupy kontrolnej. U pacjentów z AD wykryto znacząco więcej przypadków bruksizmu, nieprawidłowości w stawie skroniowo-żuchwowym, stłoczenia zębów, wysokiego podniebienia, a także zwiększonego wskaźnika płytki nazębnej i wskaźnika dziąsłowego. W grupie kontrolnej (u dzieci bez AD) było dużo więcej osób z wypełnieniami, natomiast dzieci te nie miały usuniętego żadnego zęba stałego, co miało miejsce u dzieci z AD. Dzieci autystyczne miały zwyczaj przetrzymywania jedzenia w ustach ze względu na trudności z koordynacją ruchów języka, co potwierdza również doniesienie Kuter i wsp.,[6] dlatego u części dzieci z AD zauważono preferencje do spożywania miękkich i słodkich pokarmów, co sprzyja występowaniu próchnicy. Częste były również zachowania, w wyniku których dochodziło do urazów w obrębie głowy[1] – należało do nich raportowane przez rodziców samookaleczanie (np. uderzanie głową w ścianę). Podobne zachowania, w tym gryzienie warg i zgrzytanie zębami, zgłaszały także inne grupy naukowców.[6,7]

Dzieci z AD mają wysoką wrażliwość na smak pasty do zębów, co w połączeniu ze słabą koordynacją ruchową może utrudniać efektywne szczotkowanie zębów.[7] Przyczyną nadwrażliwości na smak pasty do zębów jest inne postrzeganie smaków przez tych pacjentów. Badania Tavassoli i wsp. wykazały, że pacjenci z AD mają trudności z ogólnym rozróżnianiem smaków. Problematyczne było dla nich rozpoznanie smaku gorzkiego, słodkiego i kwaśnego. Często niewłaściwie identyfikowały smak jako słony lub brak smaku.[8] Również ze względu na intensywne, nieprawidłowe szczotkowanie badania wykazały znaczne recesje dziąseł od strony policzkowej zębów.[7]

Podczas leczenia niektórych objawów autyzmu mogą być stosowane leki psychotropowe.[6] Najpowszechniejszymi działaniami niepożądanymi powyższych leków mogą być: kserostomia, zapalenie ślinianek oraz dysfagia. Powszechnie przepisywanym lekiem antydepresyjnym jest fluoksetyna, która może wywoływać reakcje alergiczne, takie jak obrzęk języka, gardła i twarzy.[3] Leki stosowane wśród pacjentów z ASD i ich potencjalne działania niepożądane w jamie ustnej zostały zebrane w tabeli 2.

Small 6987

Tabela 2. Działania niepożądane leków, które mogą być stosowane przez pacjentów z ASD[3]

Wyzwania w leczeniu stomatologicznym pacjentów z autyzmem

Podczas leczenia stomatologicznego głównym wyzwaniem zespołu dentystycznego jest komunikacja oraz nawiązanie relacji z dzieckiem autystycznym. Kolejnymi przeszkodami w leczeniu są trudne do przewidzenia reakcje dziecka ze względu na nadpobudliwość oraz nadwrażliwość na smaki i zapachy,[7] a także na dźwięki i ból występujące u ponad 40 proc. chorych.[9] Liczne trudności w leczeniu tych pacjentów sprawiają, że jest ciągle niewystarczająca liczba przeszkolonych dentystów chętnych do podejmowania leczenia osób z AD.[10]