lek. dent. Natalia Janiak

lek. dent. Zuzanna Majchrzak

Toksyna botulinowa – zastosowanie w stomatologii i medycynie estetycznej

Charakterystyka

Toksyna botulinowa jest wysoko aktywną neurotoksyną, która hamuje przewodnictwo nerwowo-mięśniowe w płytce motorycznej. Jest produktem przemiany materii bakterii Gram(+) – Clostridium botulinum¹.

Toksyna botulinowa jest polipeptydem składającym się z dwóch łańcuchów – lekkiego oraz ciężkiego. Opisano siedem serotypów toksyny botulinowej, od A do G. Poszczególne serotypy różnią się czasem oraz siłą działania. Typ A cechuje się najsilniejszym działaniem i najdłuższym czasem jego trwania. Jest 10 razy silniejszy w stosunku do typu C oraz 50 razy silniejszy w porównaniu z typem B. W terapii stosowana jest przede wszystkim toksyna typu A¹.

Mechanizm i czas działania

Toksyna botulinowa działa na nerwowo-mięśniową płytkę motoryczną oraz na inne cholinergiczne synapsy. Hamuje sekrecję acetylocholiny (Ach), a w rezultacie prowadzi do osłabienia mięśni lub zahamowania funkcji organów docelowych¹ .

Działanie toksyny botulinowej składa się z trzech etapów. Są to: wiązanie, internalizacja oraz toksyczne działanie wewnątrzkomórkowe.

Wiązanie – po iniekcji bądź absorpcji wiąże się ona za pomocą ciężkiego łańcucha do specyficznych receptorów błonowych synaps cholinergicznych. Wiązanie następuje na błonie presynaptycznej, wykazuje ono wysokie powinowactwo i jest bardzo specyficzne.

Internalizacja – związana z receptorem toksyna wnika do wnętrza komórki dzięki endocytozie.

Toksyczne działanie wewnątrzkomórkowe – poprzez inaktywację kompleksu białek transbłonowych (rozpuszczalne receptory białkowe przywiązania czynników wrażliwych na N-etylomaleimid [SNARE – soluble protein receptors for attachment of N-ethylmaleimide-sensitive factor)], który jest odpowiedzialny za egzocytozę pęcherzyków z Ach, toksyna botulinowa hamuje proces wydzielania Ach do przestrzeni synaptycznej. W przypadku mięśni poprzecznie prążkowanych prowadzi to do blokady przewodnictwa cholinergicznego i odnerwiania, a co za tym idzie do atonii mięśnia¹.

Pierwszy efekt działania toksyny botulinowej jest zauważalny dopiero po 24-48 godz. od jej podania, a klinicznie porażenie pojawia się między 3 a 10 dniem. Po mniej więcej 2 tygodniach efekt działania jest maksymalny i w obrębie mięśni twarzy utrzymuje się od 10 do 12 tygodni lub, jak podają inne źródła, 3-4 miesiące² lub nawet do 6 miesięcy³.

Preparaty i dawkowanie

W większości przypadków w celach terapeutycznych stosuje się serotyp A toksyny botulinowej. Wśród najpopularniejszych preparatów z serotypem A należy wymienić Dysport, Reloxin, Azzalure⁴. Standardowe dawkowanie ww. produktów w celu leczenia uśmiechu dziąsłowego wynosi po 1 jednostce (j.)/pkt⁴, czyli 2,5 j. Speywooda/pkt. U omawianej pacjentki zastosowano preparat Azzalure po 2,5 j. na każdy punkt.

Warunkiem powodzenia terapii jest odpowiednia aplikacja substancji czynnej, do czego niezbędna jest przede wszystkim wiedza anatomiczno-topograficzna.

Anatomia

Uśmiech dziąsłowy jest definiowany jako nadmierne unoszenie wargi górnej, co skutkuje zbytecznym odsłonięciem zębów i dziąseł, a czasem również widocznym ścieńczeniem lub nawet wywinięciem wargi górnej. Jest to nie tylko defekt estetyczny, ale też czynnik niekorzystnie wpływający na zdrowie jamy ustnej. Dodatkowo temu defektowi może towarzyszyć pogłębienie bruzdy nosowo-wargowej (nasolabial).

Za unoszenie wargi górnej odpowiadają mięsień dźwigacz wargi górnej (muscle levator labii superioris) oraz miesień dźwigacz wargi górnej i skrzydełka nosa (muscle levator lail superioris alaeque nasi).