Streszczenie
Prawie po każdej amputacji kończyny, z wyjątkiem wrodzonego braku kończyny (amelii), występuje doznanie czuciowe, które nazywamy czuciem fantomowym. Pacjent czuje odjętą część kończyny, tak jakby ona nadal istniała. Odczuwanie usuniętej kończyny, tzn. odczuwanie fantomowe, wyjaśnia się mechanizmem ośrodkowej pamięci schematu ciała. Odcięcie kończyny nie zmienia układu anatomicznego pozostałych nerwów i w komórkach mózgowych przywykłych do uzyskiwania informacji z nieistniejącej części ciała. Ośrodki mózgowe są nietknięte i nadal docierają do nich impulsy z niższych ośrodków i nerwów, np. z kikuta usuniętej kończyny. Czucie fantomowe i ból fantomowy mogą wystąpić także po chirurgicznym odjęciu innych części ciała, np. sutka. Ból fantomowy kończyn wg piśmiennictwa występuje w od 2% do 80% przypadków amputacji. Do jego występowania predysponują podeszły wiek i bóle występujące przed operacją. U pacjentów z zaburzeniami krążenia obwodowego pojawia się on zazwyczaj już w pierwszym tygodniu po amputacji. U osób, u których ból fantomowy nie wystąpił w bezpośrednim okresie pooperacyjnym, w okresie późniejszym (po tygodniach, miesiącach lub latach) pojawia się rzadziej. Ból może być stały lub epizodyczny, czasem napadowy. Jego natężenie jest zróżnicowane: u niektórych osób jest zaledwie zauważalny, u innych natomiast może być tak intensywny, że nie pozwala na jakąkolwiek aktywność, uniemożliwia sen i wypoczynek. Pacjent odczuwa go jako rwanie, pieczenie, kłucie, pulsowanie, cierpnięcie, czasem nawet bolesne i dziwne wykręcanie kończyny. Ból fantomowy nasila się przeważnie na zmianę pogody, po zmęczeniu, w bezsenności, przy podrażnieniu kikuta bodźcami mechanicznymi lub elektrycznymi. Mogą go potęgować choroby, a także kaszel, oddawanie moczu i stolca. Na intensywność odczuwania bólu fantomowego mogą mieć również wpływ czynniki psychofizyczne: utrata kończyny jest doświadczeniem traumatycznym i może wywoływać poczucie lęku, rozczulanie się nad sobą i izolację pacjenta. Ból fantomowy występuje na ogół w obwodowych częściach amputowanej kończyny, np. w palcach i dłoniach kończyny górnej, palcach stopy i kostkach kończyny dolnej. W miarę upływu czasu zarówno czucie fantomowe, jak i ból zanikają. Ból fantomowy oporny na leczenie na ogół znika po 2-3 latach, by u 2-4% pacjentów pojawić się ponownie po kilku latach. Miejsce odczuwania bólu fantomowego nie pokrywa się z polami unerwienia przez odpowiednie nerwy, odpowiada raczej obszarom unerwienia segmentarnego. Mechanizm powstania bólu fantomowego nie został w pełni poznany pomimo wielu badań dotyczących tego zagadnienia. Wiadomo, że uszkodzenie nerwów pociąga za sobą zmiany morfologiczne, fizjologiczne i psychologiczne, zarówno w ośrodkowym, jak i obwodowym układzie nerwowym. Zmiany te mają wpływ na powstanie i utrzymywanie się bólu fantomowego. Stwierdzono, że bóle fantomowe występują w pewnych okolicznościach:
• u pacjentów, u których przed amputacją występował silny ból kończyny
• po odjęciu kończyny z powodu jej urazowego zmiażdżenia
• po amputacji kończyny z upośledzonym krążeniem obwodowym i martwicą tkanek
• po operacjach traumatycznych (pociąganie i zmiażdżenie nerwu, przecinanie nerwu tępymi narzędziami itp.)
• w przypadku zakażeń kikuta poamputacyjnego
• u pacjentów cierpiących na zaburzenia lękowe. Bóle fantomowe dzieli się na bóle pochodzenia obwodowego i ośrodkowego. W bólu pochodzenia obwodowego często współistnieje inna przyczyna bólu w kikucie, np. nerwiak, bolesna blizna, odleżyny, zapalenie kości lub stan zapalny w obrębie blizny. Bóle pochodzenia ośrodkowego mogą mieć etiologię psychogenną lub być wynikiem reorganizacji pewnych okolic kory mózgowej czuciowo-ruchowej i deaferentacji (uogólnione uszkodzenie układu nerwowego). Oba źródła pochodzenia bólu można różnicować, stosując znieczulenie zewnątrzoponowe lub podpajęczynówkowe (rdzeniowe), a w przypadku bólu fantomowego kończyny górnej – znieczulenie splotu ramiennego, środkiem znieczulenia miejscowego (lidokainą lub bupiwakainą). Jeśli po takim znieczuleniu ból ustąpi, to znaczy, że jest on pochodzenia obwodowego. Jeśli ból nie znika, uważa się, że jest pochodzenia ośrodkowego.
Dodaj do ulubionych