Streszczenie
Klasycznie powikłania ruchowe PD oznaczają występowanie zaburzeń ruchowych o charakterze hipo- lub hiperkinetycznym wynikających z postępu choroby lub leczenia farmakologicznego. Artykuł koncentruje się na aktualnych i rozwijających się metodach leczenia farmakologicznego i chirurgicznego powikłań ruchowych PD oraz strategiach zmniejszających ryzyko wystąpienia tych powikłań. W pracy pominięto grupę powikłań pozaruchowych (np. zaburzenia autonomiczne, zaburzenia snu lub nastroju, otępienie), które również występują w tej chorobie.
Obraz kliniczny i epidemiologia powikłań ruchowych
Najczęstszymi powikłaniami ruchowymi w PD są fluktuacje ruchowe. Występują one zazwyczaj pod postacią skrócenia działania leku (wearing off) i dyskinez szczytu dawki, kiedy stymulacja dopaminergiczna wykracza poza okno terapeutyczne. Pełen zakres powikłań ruchowych w zależności od nasilenia stymulacji dopaminergicznej przedstawiono w tabeli 1. Objaw skrócenia działania leku lub pogorszenie końca dawki polega na występowaniu objawów parkinsonowskich o nasileniu jak przed leczeniem tuż przed końcem działania leku dopaminergicznego, czyli przed wystąpieniem fazy off. Dyskinezy jednofazowe, najczęściej dyskinezy szczytu dawki, charakteryzują się występowaniem ruchów pląsawiczych w obrębie tułowia, ramion i szyi podczas maksymalnego (supra) terapeutycznego działania leków dopaminergicznych w fazie on (ryc. 1A, B). Ruchy pląsawicze są obecne w spoczynku, ale nasilają się podczas wykonywania ruchów dowolnych i w sytuacjach stresowych. Odwrotnie, dyskinezy dwufazowe, czyli końca lub początku dawki, manifestują się balicznymi ruchami nóg, zaczynającymi się w okresie przejściowym między fazami off i on (ryc. 1C). Pojawić mogą się również szybkie fluktuacje typu on-off (zespół przełączenia – przyp. tłum.), jak również tzw. yo-yoing. Ostatnie określenie odnosi się do występowania stanów off (np. pod postacią drżenia) i on (w tym dyskinez jednofazowych) w bardzo krótkich odstępach czasu, praktycznie bardziej jednocześnie niż sekwencyjnie. Uważa się, że za tego typu powikłania ruchowe, jak również za opóźnienie pojawienia się fazy on odpowiedzialna jest zaburzona farmakokinetyka lewodopy, a dokładniej niepełna lub trudna do przewidzenia absorpcja lewodopy w dwunastnicy. Problem ten jest szczególnie wyraźny, gdy stosowane dawki lewodopy są bliskie progu terapeutycznego. Absorpcja leku może być zakłócona konkurencyjnym wchłanianiem białek pokarmowych podczas wydłużonej fazy opróżniania żołądka, co jest częstym zjawiskiem w PD.
Inne wzorce dyskinez zostały zaprezentowane na rycinach 1D-F. W zaawansowanych stadiach PD dyskinezy mogą być wyraźniejsze w obrębie twarzy, a mniej nasilone w kończynach. Zwykle jednak dyskinezy dolnej połowy twarzy pojawiają się dość wcześnie w przebiegu parkinsonizmu, a ten wzorzec zaburzeń ruchowych jest bardziej typowy dla zaniku wieloukładowego, szczególnie jeśli towarzyszą im dyskinezy stóp (ryc. 1F).
Skrócenie działania leku, czyli zjawisko wearing off, pojawia się w ciągu 6 miesięcy od włączenia lewodopy u blisko jednej czwartej chorych, a w ciągu 18 miesięcy aż u połowy z nich. Dyskinezy indukowane lewodopą występują później – w ciągu 6 miesięcy od rozpoczęcia leczenia pojawiają się u jednej dziesiątej pacjentów, a po 18 miesiącach u jednej czwartej. Powikłanie to, w ciągu kilku lat od rozpoczęcia stosowania lewodopy, dotyczy 45-85% pacjentów z PD. Czynnikami ryzyka pojawienia się powikłań ruchowych w PD są: młody wiek zachorowania, większe nasilenie choroby, dłuższy czas trwania choroby i długotrwała ekspozycja na lewodopę (ryc. 2).
Dodaj do ulubionych