Psychiatria translacyjna: wprowadzanie badań farmakogenetycznych do praktyki klinicznej

Wprowadzenie

Minęło ponad 60 lat od wprowadzenia leków przeciwdepresyjnych do praktyki klinicznej. Obecnie należą one do najczęściej przepisywanych leków. Mimo dużej liczby dostępnych leków i najnowszych postępów w ich opracowywaniu zmienność osobnicza w zakresie reakcji na leczenie, dawek terapeutycznych i profilu działań niepożądanych jest ogromna. Całkowitą remisję objawów choroby przy pierwszej próbie leczenia osiąga tylko 35-45% chorych na depresję. Zmienność reakcji na leki ma charakter złożony i zależy od wielu czynników. Należą do nich: stosowanie innych leków, wiek, płeć, czynność wątroby i nerek, schorzenia towarzyszące, stan odżywienia, stosowanie substancji psychoaktywnych i czynniki genetyczne. Wyboru właściwego leku dokonuje się najczęściej metodą prób i błędów z uwzględnieniem tych czynników. Czas do uzyskania maksymalnej reakcji terapeutycznej może wydłużyć się do 12 tygodni. Takie przedłużające się oczekiwanie na poprawę przyczynia się do istotnie częstszego występowania powikłań i śmiertelności w przebiegu zaburzeń depresyjnych. Przeprowadzanie badań farmakogenetycznych stwarza nową możliwość skrócenia czasu do uzyskania reakcji na leczenie i remisji, jak również zmniejszenia prawdopodobieństwa potencjalnych działań niepożądanych.
Ostatnie postępy w badaniach farmakogenetycznych umożliwiają skuteczniejsze i bardziej efektywne leczenie zaburzeń nastroju, których leczenie w ośrodkach klinicznych okazało się trudne. W ciągu ostatnich 7 lat możliwe stało się rutynowe genotypowanie służące do wykrywania odmian genetycznych genów kodujących białka wpływające na neuroprzekaźnictwo serotoninergiczne i noradrenergiczne, a także enzymy metabolizujące leki, mające znaczenie w metabolizmie wielu leków psychotropowych, w tym przeciwdepresyjnych. Obecnie w warunkach klinicznych możliwe jest genotypowanie enzymów metabolizujących leki wchodzących w skład cytochromu P450 (CYP), jak 2D6, 2C19 i 1A2, oraz genu transportera serotoniny i receptorów 5-HT_2A i 5-HT_2C. Jasno zdefiniowano również wskazania do wykonywania tego rodzaju badań. Badania farmakogenetyczne znajdują zastosowanie w przewidywaniu potencjalnych działań niepożądanych, wrażliwości receptorowej i możliwych interakcji lekowych. W obecnej formie nie pozwalają na jednoznaczne prognozowanie reakcji lub remisji w wyniku stosowania konkretnego leku. Nie zawsze umożliwiają również prognozowanie wszystkich działań niepożądanych, które mogą wystąpić u danego pacjenta.
W procesie popularyzowania nowych metod podstawowe znaczenie ma rzetelność genotypowania, dostęp do badań i przydatność interpretacji wyników badań. Proces ten obejmuje akceptację, wprowadzenie i właściwe wykorzystywanie badań genetycznych w ośrodkach klinicznych. Szacowano, że przejście od odkrycia nowej technologii mającej praktyczne zastosowania do jej rutynowego wykorzystywania w ośrodkach klinicznych przeważnie zajmuje dekadę. To opóźnienie jest wyzwaniem przy wprowadzaniu ważnych nowych technologii.
Wykorzystywanie badań genetycznych do poprawy skuteczności leków psychotropowych jest jasnym przykładem psychiatrii translacyjnej. Biorąc pod uwagę potencjalne korzyści z badań farmakogenetycznych, bardzo ważne jest przeanalizowanie barier, które mogą wpływać na proces ich wdrażania do praktyki klinicznej.
Problemy związane z wprowadzaniem wyników badań farmakogenetycznych do praktyki klinicznej często wynikają z przesunięcia tych badań z akademickich ośrodków medycznych również do ośrodków lokalnych. Po omówieniu pojęć będących integralnym elementem medycyny translacyjnej przedyskutowano trudności związane z wprowadzaniem w życie osiągnięć naukowych. Zilustrowano to opisem projektu pilotażowego, opracowanego specjalnie do rozwiązania tego problemu. W badaniu oceniano wprowadzanie badań farmakogenetycznych w dwóch różnych ośrodkach psychiatrii środowiskowej i opisano lekcje wynikające z tego doświadczenia.