Niepoczytalność – doktryna, praktyka, skuteczność, alternatywa

Wprowadzenie

Niepoczytalność oraz poczytalność ograniczona to kluczowe pojęcia polskiego kodeksu karnego, które mają decydujące znaczenie w kwestii odpowiedzialności karnej. Są to pojęcia prawne, regulowane w art. 31 k.k, jakkolwiek ściśle związane z dziedziną medycyny, jaką jest psychiatria. Niepoczytalność nie jest stanem psychopatologicznym ani rozpoznaniem medycznym.
Skutki prawne odpowiednich czynów ludzkich uzależnione są między innymi od stanu psychicznego, w którym znajduje się podmiot (sprawca) danego czynu. Osoba niepoczytalna, chociaż jest sprawcą, nie popełnia przestępstwa, ponieważ niemożna jej przypisać winy, natomiast w stosunku do sprawcy popełniającego przestępstwo w stanie ograniczonej poczytalności istnieje możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary. Ustalenie stopnia poczytalności osoby popełniającej czyn zabroniony ma znaczenie bądź dla samej odpowiedzialności, bądź też dla wymiaru kary. Jeśli sąd ma wątpliwości co do poczytalności sprawcy, korzysta z pomocy biegłych z zakresu psychiatrii, czasem także psychologii.
Z praktyki psychiatrycznej wiadomo, że zaburzenia psychiczne zakłócają świadomość, zdolność rozpoznawania i nadawania znaczeń, dają często fałszywy ogląd rzeczywistości, a także powodują trudności w panowaniu nad sferą motywacyjno-emocjonalno-popędową. Chociaż dane statystyczne nie wskazują na to, że chorzy psychicznie częściej niż całkowicie zdrowi naruszają prawo, to łatwo zauważyć, że pewne zaburzenia psychiczne, jak np. psychopatie, sprzyjają popełnianiu przestępstw. Podobnie bywa w przypadku schizofrenii paranoidalnej, której objawy kliniczne w postaci urojeń prześladowczych nierzadko wywołują agresywne zachowanie w stosunku do otoczenia, stając się tym samym częstą przyczyną zamachów na życie osób z bliskiego kręgu.
Mimo ciężkiej wagi popełnianych przez osoby chore psychicznie czynów, jeśli biegli stwierdzą, że tempore criminis były one niepoczytalne, nie ponoszą odpowiedzialności karnej, nie można im przypisać winy ani wymierzyć kary. Zamiast do zakładów karnych, do których trafia większość sprawców poważnych przestępstw, niepoczytalni sprawcy umieszczani są w zamkniętych szpitalach realizujących środki zabezpieczające.
Problem niepoczytalności był, jest i zawsze będzie przedmiotem dyskusji - zarówno w kręgach prawniczych, jak i psychiatrycznych - a także jest żywo dyskutowany w kręgach nieprofesjonalistów oraz środowisku mediów społecznych, które często dostarczają sensacyjnych informacji na temat chorych psychicznie sprawców czynów zabronionych. Problem niepoczytalności wzbudza kontrowersje także dlatego, że często uważa się niepoczytalność, niesłusznie zresztą, za jeden ze sposobów wykorzystywanych do uniknięcia przez osoby zdrowe odpowiedzialności i kary poprzez symulowanie choroby psychicznej.
Autorzy na łamach tego artykułu chcą obalić mity i przedstawić fakty dotyczące niepoczytalności, jej uregulowania prawne, poglądy doktryny, źródła, praktykę psychiatryczną z nią związaną, a także skuteczność i alternatywę.