Ubezwłasnowolnienie – doktryna, wątpliwości, alternatywy

Wprowadzenie

Ubezwłasnowolnienie jest jednym z najczęściej używanych i nadużywanych pojęć z pogranicza prawa i medycyny. Terminu tego używa się w przenośni na określenie manipulacji prowadzących do podporządkowania jednego członka rodziny innym, czy - już zupełnie nieprawidłowo - jako synonimu przymusu bezpośredniego (obezwładnienia). W znaczeniu kodeksowym ubezwłasnowolnienie jest pozbawieniem zdolności do czynności prawnych.
Sama idea ubezwłasnowolnienia jest prawie tak stara, jak prawodawstwo cywilne. Prawo dwunastu tablic z połowy V wieku p.n.e. zawiera pierwsze znane kryteria ubezwłasnowolnienia. Czwarty przepis tablicy IV brzmi:
Jeśli ktoś jest szalony, lecz nie ma opiekuna, władza nad nim, tak do opieki, jak i jego majętności przypada jego krewnym i członkom jego rodu.
Należy stąd wnosić, że potrzeba ubezwłasnowolnienia pojawiła się, gdy obywatele stali się podmiotami prawa. Ciekawostką jest, że kobiety były traktowane przez ówczesne prawo na równi z osobami ubezwłasnowolnionymi: Kobiety niechaj pozostają pod opieką, nawet wówczas, gdy osiągnęły pełnoletniość.
(tabl. V, przepis 1). W Bizancjum zasady ubezwłasnowolnienia zostały zawarte w Kodeksie Justyniana, a następnie w Ustawach Królewskich, zwanych od imienia cesarza Bazylikami.
W okresie średniowiecza zdolność do czynności prawnych była związana z uzyskaniem lat sprawnych, a w czasach nowożytnych dodano jeszcze kategorię lat roztropnych. Między XV a XVIII wiekiem dokonano redefinicji kryteriów ubezwłasnowolnienia w ustawodawstwie europejskim.
Wraz ze wzrostem mobilności obywateli i liczbą dokonywanych przez nich transakcji pojawiła się potrzeba międzynarodowych uregulowań kwestii związanych ze zdolnością do czynności prawnych. Służyła temu konwencja haska z 17 lipca1905 r. o następującym brzmieniu:
"Art.1. Dla ubezwłasnowolnienia właściwe jest ustawodawstwo ojczyste osoby, podlegającej ubezwłasnowolnieniu; odchylenia od tej zasady są zawarte w następujących artykułach.
Art. 2. Ubezwłasnowolnienie może być orzeczone jedynie przez właściwe władze Państwa, którego obywatelem jest osoba podlegająca ubezwłasnowolnieniu, a opieka będzie zorganizowana według ustaw tegoż Państwa, wyjąwszy wypadki, przewidziane w następujących artykułach.
Art. 3. Jeżeli w jednem z Układających się Państw obywatel innego z tych Państw znajduje się w położeniu dla którego jego ustawodawstwo ojczyste przewiduje ustanowienie ubezwłasnowolnienia, władze miejscowe będą mogły wydać wszelkie tymczasowe zarządzenia potrzebne dla ochrony jego osoby i majątku." (zachowano pisownię z 1929 r.)
Wolno sądzić, że na początku XX wieku zarówno podróże obywateli, jak i zawierane przez nich transakcje były na tyle częste, że czynności cywilnoprawne dokonywane przez osoby z zaburzeniami psychicznymi stały się już problemem międzynarodowym. Rzeczpospolita Polska przystąpiła do konwencji haskiej przez oświadczenie rządowe z 14.09.1929 r.