Psychogeriatria: zagadnienia kliniczne

U osób w podeszłym wieku wiele zaburzeń psychicznych pozostaje niezauważonych, błędnie rozpoznanych lub zlekceważonych. Wynika to zarówno z ich innego przebiegu niż u młodszych osób, jak i w dużej mierze braku odpowiednich kompetencji lekarzy. Takie sytuacje są zawsze przyczyną cierpienia niepotrzebnego, gdyż możliwego do uniknięcia. Postawę lekarzy zajmujących się chorymi w podeszłym wieku niejednokrotnie cechuje ageizm, myślenie nasycone stereotypami, wynikającymi z wyobrażeń o ostatnim okresie życia, własnych lęków, poczucia niekompetencji i niechęci wobec starego człowieka.
Stereotypy utrudniają podjęcie właściwych decyzji diagnostycznych dotyczących pacjenta w podeszłym wieku, np. "też miałbym depresję, gdybym był stary i chory", "lekarstwa jej nie pomogą i mogą tylko zaszkodzić", "ten chory jest zbyt stary, by go leczyć" itp.

Czynniki determinujące różnice między zaburzeniami psychicznymi u osób w podeszłym wieku a zaburzeniami we wcześniejszych okresach życia

Ocena stanu psychicznego osoby w podeszłym wieku musi uwzględniać jego sytuację społeczną. Zrozumienie roli pełnionej przez osoby starsze w rodzinie i społeczności jest niezbędne do zrozumienia jej zachowania. Senior może być niezależny, mieszkać z rodziną lub w domu opieki. Znalezienie się w placówce pozbawia go prywatności i jest wyzwaniem dla zachowania godności i niezależności. Opieka w domu nad niesprawnym fizycznie, często również psychicznie i intelektualnie członkiem rodziny jest obciążeniem emocjonalnymi finansowym, z którym opiekunowie nie zawsze dobrze sobie radzą. Lekarz prowadzący cierpiącego na zaburzenia psychiczne chorego w podeszłym wieku musi w planie terapeutycznym wziąć pod uwagę kondycję psychiczną opiekuna, jego wydolność i odporność na obciążenia wynikające z opieki.
Wiek sam w sobie nie jest czynnikiem ryzyka złego rokowania. W starości mechanizmy radzenia sobie pozostają takie same, jak we wcześniejszych okresach życia. Przejście na emeryturę jedynie w połączeniu z innymi czynnikami (zły stan zdrowia, zła sytuacja materialna) jest czynnikiem ryzyka zaburzeń psychicznych. Owdowienie w podeszłym wieku rzadziej jest przyczyną depresji niż we wcześniejszym okresie życia. Pacjenci powyżej 85 r.ż. stanowią coraz liczniejszą szczególną kategorię, którą charakteryzuje narażenie na izolację społeczną, choroby somatyczne, kruchość fizyczna (frailty).
Do chorób somatycznych wpływających ujemnie na sprawność funkcji poznawczych należą przewlekłe choroby układu krążenia, stany po zabiegach kardiochirurgicznych, cukrzyca, przewlekła obturacyjna choroba płuc i nadciśnienie tętnicze. Ponadto współistniejące choroby somatyczne istotnie wpływają na obraz i przebieg zaburzeń psychicznych, utrudniają ich leczenie, a przede wszystkim są powodem stosowania leków, które z jednej strony mogą wpływać niekorzystnie na nastrój i funkcje poznawcze, z drugiej wchodzić w interakcje z lekami psychotropowymi. Każdą decyzję terapeutyczną psychiatry powinna poprzedzać staranna analiza przyjmowanych przez chorego leków, a niejednokrotnie wskazana jest konsultacja z internistą lub kardiologiem leczącym pacjenta celem ustalenia ewentualnych przeciwwskazań do włączenia leku psychotropowego (np. inhibitora cholinoesterazy u pacjenta z bradykardią).