Zagrażające życiu stany hipo- i hiperkaliemii – przyczyny, objawy, powikłania kardiologiczne, zasady postępowania

dr n. med. Katarzyna Wyskida1
prof. dr hab. n. med. Jerzy Chudek2,3

1Zakład Promocji Zdrowia i Leczenia Otyłości, Katedra Patofizjologii, Wydział Lekarski Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach

2Zakład Patofizjologii, Katedra Patofizjologii, Wydział Lekarski Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach

3Oddział Chorób Wewnętrznych i Chemioterapii Onkologicznej, Wydział Lekarski Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach

Adres do korespondencji: prof. dr hab. n. med. Jerzy Chudek, Katedra Patofizjologii, Wydział Lekarski Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, e-mail: chj@poczta.fm

Zaburzenia gospodarki potasowej – powszechne w codziennej praktyce lekarskiej – mogą być przyczyną groźnych dla życia powikłań kardiologicznych. Hipokaliemię i hiperkaliemię u osób z chorobami układu krążenia stwierdza się w ostatnich latach coraz częściej, rośnie bowiem populacja pacjentów w wieku podeszłym z przewlekłą chorobą nerek i niewydolnością serca, częściej też stosowane są diuretyki, inhibitory konwertazy angiotensyny, sartany i antagoniści receptora mineralokortykosteroidowego. W niniejszym artykule podsumowano aktualną wiedzę dotyczącą przyczyn, objawów, powikłań kardiologicznych oraz zasad postępowania w przypadku zaburzeń homeostazy potasu.

Wprowadzenie

Jony potasu odgrywają istotną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu komórek ludzkiego ciała. Szacuje się, że ok. 90% puli tego pierwiastka znajduje się w przestrzeni wewnątrzkomórkowej (głównie w komórkach mięśni), a 10% w przestrzeni pozakomórkowej, w tym tylko ok. 2% w płynie pozakomórkowym. Ponad 90% potasu jest wydalane z moczem, pozostała ilość – z kałem i potem. Pierwiastek ten warunkuje utrzymanie prawidłowego potencjału spoczynkowego błony komórkowej i ciśnienia osmotycznego oraz zachowanie równowagi wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej. Ponadto uczestniczy w kontroli skurczów i pracy mięśni, aktywacji wielu enzymów komórkowych, wydzielaniu insuliny i regulacji ciśnienia tętniczego. Prawidłowe stężenie potasu w surowicy mieści się w zakresie 3,5-5,5 mmol/l.1

Odpowiednie stężenie jonów potasowych w przestrzeni zewnątrz- i wewnątrzkomórkowej jest niezbędne do prawidłowego wytwarzania potencjału czynnościowego, przewodzenia impulsów w komórkach nerwowych oraz skurczu kardiomiocytów i miocytów. Gradient jonów potasowych wraz z ujemnym potencjałem śródkomórkowym generowanym za pomocą ATP-zależnej pompy sodowo-potasowej decyduje o wartości spoczynkowego potencjału przezbłonowego oraz o pobudliwości komórek. Szacuje się, że w spoczynku kardiomiocyt zawiera ok. 30 razy więcej jonów potasu niż płyn pozakomórkowy, a prawidłowa funkcja pompy sodowo-potasowej pozwala na wygenerowanie spoczynkowego potencjału przezbłonowego o wartości -90 mV. Osiągnięcie tego progu jest warunkiem wystąpienia gwałtownej depolaryzacji oraz stymulacji sąsiadujących komórek.2

Zarówno hipo-, jak i hiperkaliemia mogą zaburzać potencjał spoczynkowy i pobudliwość kardiomiocytów, a co za tym idzie – powodować groźne dla życia zaburzenia rytmu serca, a nawet nagły zgon sercowy. Poznanie patomechanizmu tych zaburzeń, zapobieganie im oraz prawidłowe leczenie są niezbędnymi elementami rutynowego postępowania lekarskiego.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Hipokaliemia

Obecność objawów klinicznych hipokaliemii zależy od stopnia i dynamiki utraty potasu. Zazwyczaj obserwuje się zaburzenia funkcji mięśni szkieletowych w postaci osłabienia [...]

Hiperkaliemia

Hiperkaliemię definiuje się jako wzrost stężenia potasu w surowicy >5,5 mmol/l. Stężenie wynoszące 5,5-5,9 mmol/l wskazuje na łagodną hiperkaliemię, 6,0-6,4 mmol/l [...]

Podsumowanie

Zaburzenia gospodarki potasowej – hipo- i hiperkaliemia – to jedne z najczęściej występujących zaburzeń elektrolitowych. Znajomość mechanizmów prowadzących do zaburzeń homeostazy [...]