Gastroenterologia

Jak i kiedy rozwijać diagnostykę uszkodzeń wątroby?

O mechanizmie polekowego uszkodzenia wątroby i działaniach hepatoprotekcyjnych z dr. n. med. Włodzimierzem Zychem ze Szpitala św. Elżbiety – Mokotowskiego Centrum Medycznego w Warszawie rozmawia Ryszard Sterczyński

MT: Na czym polega hepatotoksyczność leków? Jaki jest mechanizm powstawania powodowanych przez nie uszkodzeń?


Dr Włodzimierz Zych:
Leki to jedna z częstszych przyczyn uszkodzenia wątroby. W szczególności u osób po 60. r.ż. są najczęstszą przyczyną ostrego uszkodzenia wątroby. Spośród wszystkich dostępnych w Farmakopei, ponad 1000 leków może mieć działanie hepatotoksyczne. Nieliczne z nich mają efekt zależny od dawki, w przypadku pozostałych jest indywidualnie zmienny.

Prawie każdy lek przechodzi w wątrobie trójetapowy metabolizm. W pierwszej fazie dochodzi do przeprowadzenia leku z formy hydrofobowej w hydrofilową dzięki reakcjom utlenienia, redukcji bądź hydrolizy. Reakcje te są katalizowane przez cytochromy P450, zlokalizowane w siateczce endoplazmatycznej lub w mitochondriach. W drugiej fazie dochodzi do sprzęgania powstałej substancji z polarną grupą, np. z cząstką cukrową, siarczanową, po to by lek stał się lepiej rozpuszczalny w wodzie. Trzecia faza to wydzielanie leku do żółci z udziałem białek zależnych od ATP na biegunie żółciowym hepatocytu. Hepatotoksyczność leków jest zwykle zależna od martwiczo-zapalnego uszkodzenia wątroby. Dzieli się ją na dwie główne kategorie: reakcje chemiczne i reakcje nadwrażliwości. Reakcje chemiczne są zależne od bezpośredniego wpływu leku na hepatocyty. Jest to związek między dawką leku a efektem toksycznym, zatem efekt jest względnie przewidywalny. Uszkodzenie rozwija się dość szybko w ciągu godzin lub dni. Zwykle notuje się bardzo wysokie aktywności enzymów martwiczo-zapalnych, czyli aminotransferaz. Reakcje te są obarczone wysoką śmiertelnością. Sztandarowym przykładem jest toksyczny wpływ wysokich dawek paracetamolu.

Patomechanizm uszkodzenia wątroby

Choroby wątroby mają charakter nabyty i wrodzony. Większość to choroby nabyte, do których należą zapalenia wirusowe, uszkodzenia poalkoholowe, autoimmunologiczne, polekowe czy coraz częściej występujące uszkodzenie metaboliczne, będące następstwem stłuszczenia. Uszkodzeniu mogą ulegać różne elementy struktury wątroby. Może ono dotyczyć samych komórek wątrobowych (hepatocytów), komórek budujących drogi żółciowe (cholangiocytów) lub tych, które są składnikami ścian naczyń krwionośnych wątroby.

Reakcje nadwrażliwości występują bardzo rzadko. Mają one podłoże immunologiczne i metaboliczne. Są one nieprzewidywalne, gdyż nie ma związku między dawką a ryzykiem wystąpienia reakcji. Mogą się rozwinąć po kilku tygodniach w przypadku działania immunologicznego, a w nadwrażliwości metabolicznej nawet po 12 miesiącach.