Temat numeru

Anafilaksja

prof. dr hab. n. med. Jerzy Liebhart

Klinika Chorób Wewnętrznych i Alergologii, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich, Wrocław

Adres do korespondencji: prof. dr hab. n. med. Jerzy Liebhart, Klinika Chorób Wewnętrznych i Alergologii, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich, Wrocław; e-mail: jerzy.liebhart@gmail.com

Anafilaksja to ciężka, zagrażająca życiu ogólnoustrojowa reakcja nadwrażliwości. Występuje u osób w każdym wieku, także u tych do tej pory w pełni zdrowych. Stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia.

CELE ARTYKUŁU

Po przeczytaniu artykułu Czytelnik powinien umieć:

  • wymienić najczęstsze przyczyny anafilaksji
  • rozpoznać anafilaksję
  • wdrożyć leczenie anafilaksji
  • rozpoznać przypadki anafilaksji wymagające leczenia na oddziale intensywnej terapii
  • wdrożyć podstawowe postępowanie zabezpieczające pacjenta po przebytym incydencie anafilaksji
  • skierować chorego do specjalistycznej placówki dla zidentyfikowania czynnika wywołującego i sporządzenia zindywidualizowanego planu dalszego postępowania

Wprowadzenie

Zjawisko anafilaksji odkryli w 1902 r. Paul Portier i Charles Richet. Dziś wiadomo już wiele na temat patomechanizmu tej reakcji i czynników ją wywołujących. Dysponujemy coraz lepszymi metodami diagnostycznymi i terapeutycznymi. Mimo to anafilaksja nadal występuje u osób w każdym wieku, także do tej pory całkowicie zdrowych. Często dochodzi do niej w sposób całkowicie nieoczekiwany, co może bezpośrednio zagrażać życiu pacjenta. Dlatego lekarze wszystkich specjalności powinni dysponować dogłębną wiedzą na temat rozpoznawania i leczenia anafilaksji, z kolei alergolodzy umieć wykryć czynnik wywołujący u możliwie największej liczby chorych oraz skonstruować program zapobiegania nawrotom.

Definicja i klasyfikacja

Po latach sporów i wątpliwości międzynarodowe zespoły ekspertów zgodnie rekomendują zwięzłą definicję, według której anafilaksja jest „ciężką, zagrażającą życiu, uogólnioną lub systemową reakcją nadwrażliwości”.1-3 Takie ujęcie obejmuje wszystkie przypadki anafilaksji, niezależnie od ich etiopatogenezy, oraz eliminuje wcześniejsze rozbieżności terminologiczne. Ze względu na patomechanizm reakcji anafilaktycznej wyróżnia się: anafilaksję immunologiczną IgE-zależną, immunologiczną IgE-niezależną, nieimmunologiczną oraz idiopatyczną (rozpoznawaną wtedy, gdy po wnikliwej diagnostyce nie udaje się zidentyfikować czynnika wywołującego).

W piśmiennictwie funkcjonuje kilka klasyfikacji ciężkości anafilaksji. Istotne znaczenie dla procedur terapeutycznych i profilaktyki ma rozpoznanie ciężkiej, zagrażającej życiu anafilaksji. Według Moneret –Vuatrin4 i Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej (EAACI-European Academy of Allergy and Clinical Immunology)5 wyróżnikiem ciężkiej anafilaksji jest wstrząs anafilaktyczny z zapaścią sercowo-naczyniową oraz objawami skórnymi, oddechowymi lub żołądkowo-jelitowymi. Często, intuicyjnie ciężką anafilaksję utożsamia się z pełnoobjawowym wstrząsem anafilaktycznym. Szczególnym fenotypem jest tzw. anafilaksja nawrotowa. Wyróżniamy tu wariant częsty (≥2 epizody w ciągu 2 miesięcy lub ≥ 6 w ciągu roku) oraz wariant nieczęsty (<6 epizodów rocznie).6,7

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Etiopatogeneza

Objawy anafilaksji są zawsze spowodowane gwałtownym uwalnianiem mediatorów reakcji alergicznej z mastocytów i bazofili. Kluczową rolę przypisuje się histaminie, tryptazie i czynnikowi aktywującemu płytki [...]

Epidemiologia

Ze względu na ograniczoną wiarygodność informacji zawartych w elektronicznych bazach danych (zmieniająca się definicja anafilaksji, wieloznaczność kodów ICD) precyzyjne oszacowanie częstości anafilaksji [...]

Podstawowe grupy czynników ryzyka

Reakcja anafilaktyczna najczęściej jest indukowana przez pokarmy, leki i jad owadów.16 Czynnika wywołującego nie udaje się zidentyfikować w 5-30% przypadków. Wśród dzieci zdecydowanie [...]

Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu anafilaksji oraz zgonu

Na ciężkość przebiegu reakcji anafilaktycznej wpływa wiele czynników. Wśród nich podstawowe znaczenie mają mastocytoza, wiek chorego i choroby współistniejące (tab. 1). Groźne [...]

Objawy

Objawy anafilaksji pojawiają się nagle (od kilku minut do kilku godzin od zadziałania czynnika wywołującego) i obejmują zazwyczaj kilka narządów (tab. 2). [...]

Rozpoznanie

Kryteria NIAID/FAAN (National Institute of Allergy and Infectious Disease/Food Allergy and Anaphylaxis Network)34 umożliwiają wczesne rozpoznanie anafilaksji na poziomie czułości ok. [...]

Leczenie

Niezwykle ważnej jest, aby przy pierwszych objawach możliwie jak najwcześniej, w sposób kompetentny, wdrożyć pełny zestaw procedur terapeutycznych. Kluczowe znaczenie ma wczesne [...]

Postępowanie po incydencie anafilaksji

Czas bezpośredniej obserwacji i monitorowania pacjenta po opanowaniu epizodu anafilaksji musi być zindywidualizowany. Przede wszystkim należy brać pod uwagę nasilenie i czas trwania [...]

Szczególne formy profilaktyki

Pacjenci narażeni na znany czynnik, który wyzwolił wcześniejszą reakcję, mogą być chronieni w niektórych przypadkach poprzez: (1) profilaktykę farmakologiczną, (2) immunoterapię alergenową [...]