Temat numeru

Działania niepożądane niesteroidowych leków przeciwzapalnych

dr n. med. Jerzy Tyszkiewicz1

dr hab. n. med. Ewa Widy-Tyszkiewicz2

1Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia i Angiologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny
2Katedra i Zakład Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Centrum Badań Przedklinicznych i Technologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Adres do korespondencji: dr hab. n. med. Ewa Widy-Tyszkiewicz, Katedra i Zakład Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Centrum Badań Przedklinicznych, ul. Banacha 1b, 02-097 Warszawa; e-mail: etyszkiewicz@wum.edu.pl

Działania niepożądane NLPZ bywają przyczyną wielu powikłań. Mogą istotnie wpłynąć na przebieg choroby wyjściowej, obniżyć jakość życia, a nawet doprowadzić do jego skrócenia.

CELE ARTYKUŁU

Po przeczytaniu artykułu Czytelnik powinien umieć:

  • rozpoznać najczęstsze działania niepożądane NLPZ
  • omówić strategię zapobiegania działaniom niepożądanym NLPZ
  • wdrożyć leczenie najczęstszych działań niepożądanych NLPZ
  • rozpoznać działania niepożądane NLPZ wymagające pilnego skierowania do szpitala

Wprowadzenie

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) to jedna z najczęściej stosowanych grup leków. Wykorzystywane są jako leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, w mniejszym zaś stopniu jako środki przeciwgorączkowe. Starzejącej się populacji towarzyszą bolesne dolegliwości zwyrodnieniowe i reumatyczne, ciągle zwiększa się zatem zapotrzebowanie na leki o takim działaniu.

Większość obecnie stosowanych NLPZ hamuje aktywność syntazy prostaglandyn (PGG/H2), zwaną cyklooksygenazą (COX – cyclooxygenase). Prostaglandyny pełnią różnorodne funkcje fizjologiczne. Stanowią barierę ochronną, która zapobiega owrzodzeniom błony śluzowej żołądka, i decydują w znacznym stopniu o perfuzji nerek, zwłaszcza w stanach jej zagrożenia. Dlatego NLPZ zwiększają ryzyko choroby wrzodowej żołądka i zazwyczaj odwracalnej dysfunkcji nerek. Ponadto uważa się, że stosowanie wszystkich NLPZ, choć w różnym stopniu jako efekt klasy, zwiększa istotnie ryzyko działań niepożądanych ze strony układu krążenia i przewodu pokarmowego.

Farmakologiczna rola prostaglandyn. Mechanizm działania

Istnieją co najmniej dwie izoformy COX: cyklooksygenaza-1 (COX-1) i cyklooksygenaza-2 (COX-2), które są kodowane przez różne geny. Różnią się one także dystrybucją i ekspresją tkankową. COX-1 u ludzi jest enzymem konstytutywnym kodowanym przez gen PTGS1 znajdujący się na dziewiątym chromosomie, COX-2 kodowana jest przez indukowany gen PTGS2 zlokalizowany na pierwszym chromosomie. Opisano także kilka pochodnych form enzymów: COX-3 – produkt genu PTGS1 powstały w wyniku alternatywnego szlaku modyfikacji posttranskrypcyjnych, oraz dwa mniejsze białka częściowe PCOX-1A i PCOX-1B, których rola fizjologiczna i dystrybucja tkankowa nie zostały w pełni opisane.

Cyklooksygenazy przekształcają kwas arachidonowy w prostaglandyny, tromboksany i prostacykliny. Prostaglandyna H2 przy współudziale COX i hydroksyperoksydazy jest metabolizowana z kolei do szeregu prostanoidów, tj. tromboksanu A2 (TxA2), prostaglandyny D2 (PGD2), prostacykliny I2 (PGI2), prostaglandyny E2 (PGE2) i prostaglandyny F2 (PGF2). Największą rolę odgrywają COX-1 i COX-2; COX-3 jest izoformą COX-1 o przypuszczalnym ośrodkowym działaniu przeciwgorączkowym, której działanie u ludzi nie zostało całkowicie zbadane.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Ryzyko sercowo-naczyniowe

Zwiększenie częstości epizodów zakrzepowych przy stosowaniu koksybów tłumaczy się zahamowaniem wytwarzania prostaglandyn (PGI2) w śródbłonku (działających ochronnie na ścianę naczyń) przy braku [...]

Oddziaływanie na przewód pokarmowy

Ocenia się, że względne ryzyko rozwoju poważnych działań niepożądanych z przewodu pokarmowego u pacjentów otrzymujących NLPZ zwiększa się 3-5-krotnie w porównaniu z osobami nieleczonymi. Działania [...]

Zapobieganie powikłaniom

Nie należy stosować antagonistów receptora H2 (np. ranitydyny czy famotydyny). Ich skuteczność działania prewencyjnego okazała się mniejsza od efektów inhibitorów pompy [...]

Oddziaływanie na nerki

Krótkotrwała terapia NLPZ u ludzi zdrowych zazwyczaj nie powoduje niekorzystnych zmian. Zaburzenie funkcji nerek może być wywołane przez dwa patomechanizmy:

Nadwrażliwość

Zgodnie ze stanowiskiem połączonego zespołu ekspertów European Academy of Allergy and Clinical Immunology (EAACI) i European Network for Drug Allergy (ENDA) przyjęto [...]

Szczególne typy reakcji nadwrażliwości na kwas acetylosalicylowy i inne NLPZ (tab. 3)

<<<|Tabela 3>>>

Oddziaływanie na układ oddechowy

NLPZ są rzadką przyczyną problemów płucnych. Do objawów, które mogą być kojarzone z taką sytuacją, należą skurcz oskrzeli najczęściej jako element reakcji [...]

Oddziaływanie na wątrobę

Mimo że podczas stosowania NLPZ często obserwuje się zwiększoną aktywność transaminaz, nie stanowi to sygnału prognostycznego, ponieważ do uszkodzenia wątroby dochodzi [...]

Oddziaływanie na układ mięśniowo-szkieletowy

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe to jedna z głównych przyczyn niepełnosprawności w Europie. Są najbardziej rozpowszechnionym problemem zdrowotnym związanym z pracą. Według danych z 2007 r. zebranych przez [...]

Efekty hematologiczne

Niektóre starsze NLPZ (m.in. fenylobutazon i indometacyna) zwiększały ryzyko uszkodzenia szpiku kostnego (od upośledzenia erytropoezy do niedokrwistości aplastycznej włącznie). Obecnie fenylobutazon podawany [...]

Oddziaływanie na ośrodkowy układ nerwowy

Podstawowymi objawami niepożądanymi ze strony ośrodkowego układu nerwowego związanymi z NLPZ są: aseptyczne zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, stany psychotyczne oraz zaburzenia poznawcze.

Wpływ NLPZ na płodność

Prospektywne, kontrolowane badania randomizowane wykazały występowanie zespołu luteinizacji niepękniętego pęcherzyka jajnikowego (LUFS – luteinized unruptured follicle syndrome) u kobiet stosujących leki hamujące [...]

Stosowanie NLPZ podczas ciąży

Duńskie badanie kliniczno-kontrolne obejmujące 4268 kobiet, które poroniły, w porównaniu z żywymi urodzeniami u 29 750 kobiet, wykazało zwiększenie ryzyka poronienia związane z przyjmowaniem NPLZ.35 [...]

Działania niepożądane u dzieci

Mimo że nie udowodniono związku przyczynowo-skutkowego u dzieci i młodzieży do 16 r.ż. w przebiegu zakażeń wirusowych (wirus grypy typu A i B, paragrypy, opryszczki, półpaśca, [...]

Podsumowanie

Podstawowym wskazaniem do stosowania NLPZ jest działanie przeciwbólowe. Nie stwierdzono przewagi w działaniu analgetycznym jakiegokolwiek NLPZ. Skuteczność tradycyjnych NLPZ jest podobna do [...]