Diagnostyka laboratoryjna

Przydatność kliniczna i pułapki badań laboratoryjnych tarczycy

dr n. med. Helena Jastrzębska

Klinika Endokrynologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa

Adres do korespondencji: dr n. med. Helena Jastrzębska, Klinika Endokrynologii CMKP, ul. Cegłowska 80, 01-809 Warszawa

e-mail: hjastrzebska@cmkp.edu.pl

  • Badanie TSH zleca się rutynowo u noworodków (badanie przesiewowe w kierunku wrodzonej niedoczynności tarczycy), u kobiet planujących ciążę i ciężarnych w 8 tygodniu ciąży (zgodnie z polskimi zaleceniami)
  • Autoprzeciwciała tarczycowe oznacza się w diagnostyce autoimmunizacyjnej choroby tarczycy, w tym zapalenia Hashimoto i choroby Gravesa-Basedowa
  • Tyreoglobulina i kalcytonina pełnią funkcję markerów nowotworowych (odpowiednio w raku zróżnicowanym i w raku rdzeniastym tarczycy)  

Fizjologia tarczycy

Syntezą i sekrecją hormonów tarczycy steruje hormon tropowy przysadki – tyreotropina (TSH – thyroid stimulating hormone). Wydzielanie tego hormonu jest stymulowane przez tyreoliberynę (TRH) wytwarzaną w podwzgórzu i hamowane zwrotnie przez hormony tarczycy, co określa się mianem sprzężenia podwzgórzowo-przysadkowo-tarczycowego. W hamowaniu wydzielania TRH biorą udział hormony tarczycy, a także somatostatyna produkowana w podwzgórzu. Obniżenie stężenia TRH powoduje zmniejszoną syntezę TSH, co z kolei redukuje syntezę hormonów tarczycy. TSH wiąże się z receptorem w komórkach tarczycy, czyli w tyreocytach – podjednostka β TSH z podjednostką α receptora dla TSH. W wyniku zmian konformacji układu hormon–receptor aktywacji ulega cyklaza adenylanowa i wytwarzany jest wtórny przekaźnik – cykliczny adenozyno-3′,5′-monofosforan (cAMP). TSH pobudza również przemiany fosfatydyloinozytolu. Podobnie działają przeciwciała stymulujące tarczycę (TSI – thyroid stimulating immunoglobulins). TSH pośredniczy w aktywacji szybkich odpowiedzi komórek tarczycy w takich procesach, jak: zwiększenie gromadzenia jodu, pobudzenie procesu jodowania, uwalnianie jodotyrozyny i jodotyroniny oraz utlenianie glukozy.

TSH stymuluje w gruczole tarczowym produkcję tyroksyny (T4) i trijodotyroniny (T3), które stanowią odpowiednio 85-90% i 10-15% hormonów tarczycy powstałych w tym gruczole. T3 to aktywny metabolicznie hormon, który w dużej mierze jest uzyskiwany z ...

Tyreotropina

TSH jest dimeryczną glikoproteiną (28-30 kDa) składającą się z podjednostki α zawierającej 92 aminokwasy (identyczna dla hormonów glikoproteinowych: ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej [hCG – human chorionic gonadotropin], hormonu folikulotropowego...

Ocena stężenia TSH jest badaniem pierwszego wyboru w ocenie zaburzeń czynności tarczycy. Jest niewystarczająca w przypadkach:

  • stanów subklinicznych
  • we wtórnej niedoczynności tarczycy
  • u ciężko chorych hospitalizowanych
  • u chorych otrzymujących określone leki
  • kontroli leczenia nadczynności tarczycy.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Tyroksyna i trijodotyronina

W przeszłości większość testów oznaczała stężenia całkowitych hormonów T4 i T3. Ponieważ hormony tarczycy są w znacznej części związane z białkami nośnikowymi, głównie TBG, związki [...]

Tyreoglobulina

Tyreoglobulina jest homodimeryczną glikoproteiną o masie 660 kDa, wytwarzaną wyłącznie przez tyreocyty, w tym także zmutowane w przypadkach zróżnicowanego raka tarczycy brodawkowatego i pęcherzykowego. Okres [...]

Przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej

Przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej są markerem autoimmunizacyjnej choroby tarczycy. Występują u 5-20% populacji ogólnej i prawie zawsze ich miano jest podwyższone u pacjentów z zapaleniem [...]

Przeciwciała przeciwko tyreoglobulinie

Drugie co do częstości występowania przeciwciało produkowane przeciwko komórkom tarczycy to anty-Tg. Jest ono markerem autoimmunizacyjnej choroby tarczycy. Miano anty-Tg w surowicy [...]

Przeciwciała przeciwko receptorom TSH

TRAb wiążą się z receptorami dla TSH (TSHR). Istnieją trzy rodzaje TRAb: stymulujące, blokujące i neutralne. Najczęściej mamy do czynienia z taką sytuacją kliniczną, [...]

Kalcytonina

Kalcytonina (CT) jest 32-aminokwasowym hormonem polipeptydowym wytwarzanym przez okołopęcherzykowe komórki C tarczycy. Prekursorem kalcytoniny jest prokalcytonina (PCT, 114 aminokwasów). Wydzielanie PCT [...]

Interferencje w oznaczeniach stężeń TSH, fT4 i fT3

Wiele czynników in vitro i in vivo może wpływać (interferować) na oznaczenia laboratoryjne, prowadząc do wyników fałszywie dodatnich lub fałszywie ujemnych. Wśród [...]

Wpływ leków

Interpretacja stężeń TSH i hormonów tarczycy powinna uwzględnić wpływ leków.

Ciąża

Fizjologiczne zmiany w czynności tarczycy podczas ciąży i w okresie poporodowym mogą utrudniać interpretację wyników badań laboratoryjnych. Wysokie stężenie hCG we wczesnej ciąży stymuluje [...]

Zespoły pozatarczycowe

Wyniki badań laboratoryjnych tarczycy mogą być zakłócone u chorych w krytycznym stanie, u których dochodzi do wystąpienia zmian biochemicznych określanych mianem zespołu pozatarczycowego (NTIS [...]

Podeszły wiek

Stężenie TSH rośnie wraz z wiekiem. Wynika to ze zmian w gruczole tarczowym prowadzących do upośledzenia jego czynności hormonalnej oraz ze zmiany czułości [...]

Subkliniczne zaburzenia czynności tarczycy

Wraz ze wzrostem częstotliwości wykonywania badań przesiewowych i rutynowych badań krwi subkliniczne zaburzenia czynności tarczycy rozpoznaje się u większej liczby pacjentów. W subklinicznej nadczynności [...]

Nadczynność tarczycy

W przypadku objawów nadczynności tarczycy badaniem pierwszego wyboru jest oznaczenie stężenia TSH i fT4. Badanie TRAb wykonuje się w celu ustalenia przyczyny nadczynności, ponieważ [...]

Niedoczynność tarczycy

Stężenia TSH i fT4 należy ocenić u chorych z objawami niedoczynności tarczycy. W pierwotnej niedoczynności tarczycy stwierdza się niskie stężenie fT4 i podwyższone TSH. Najczęstszą przyczyną [...]

Guzy tarczycy

U pacjentów z guzkami tarczycy wskazane jest oznaczenie stężenia TSH w celu oceny czynności gruczołu. Nadczynne guzki tarczycy zwykle nie są złośliwe. Wykazano, że [...]

Podsumowanie

Badania laboratoryjne są niezbędne do rozpoznania i monitorowania leczenia nadczynności i niedoczynności tarczycy oraz monitorowania nowotworów tarczycy. Oznaczenie stężenia TSH należy uznać za [...]