Dostęp Otwarty

Obecnie wyróżnia się trzy typy reakcji po ukąszeniu przez komary: typowe lokalne reakcje skórne, duże lokalne reakcje skórne (zespół skeeter, od potocznej angielskiej nazwy owadów krwiopijnych) oraz reakcje układowe.5

Pierwszy typ obejmuje typową lokalną reakcję skórną z natychmiastowym pojawieniem się bąbla z otaczającym go rumieniem. Bąbel powstaje w ciągu 20 minut po ukąszeniu, pozostawiając po około 24-36 godzinach swędzące grudki o znacznej spoistości, z pęcherzykiem na szczycie, które ustępują w ciągu 7-10 dni.6

Następnym powszechnym rodzajem reakcji alergicznej po ukąszeniu przez komary jest opisywany zespół skeeter, czyli duże lokalne reakcje na ukąszenia komara. Objawia się on swędzącym, bolesnym obszarem skóry z zaczerwienieniem, zwiększonym uciepleniem i obrzękiem o średnicy od kilku do nawet kilkunastu centymetrów. Powyżej opisana reakcja pojawia się w ciągu kilku godzin od ukąszenia, z najbardziej nasilonymi objawami między 8 a 12 godziną, ustępując ostatecznie w ciągu 3-10 dni. U małych dzieci miejscowa reakcja skórna może obejmować okolicę oczodołu, większą część twarzy, a nawet całe powierzchnie kończyn. Szczególnie u dzieci nasilony obrzęk twarzy może utrudniać widzenie, mówienie, jedzenie, a zlokalizowany w obrębie kończyn uniemożliwiać ruch. Cięższym reakcjom po ukąszeniu przez komary często towarzyszy niska gorączka oraz złe samopoczucie. W bardzo nasilonych reakcjach dodatkowo mogą występować znaczny obrzęk tkanki podskórnej, pęcherze, dreszcze i limfadenopatia.7

Ostatnim typem reakcji alergicznej po ukąszeniu przez komary jest układowa reakcja alergiczna, w tym grudkowa lub ostra uogólniona pokrzywka, astma oskrzelowa, choroba posurowicza, a w rzadkich przypadkach nawet wstrząs anafilaktyczny.8 Innymi obserwowanymi objawami są limfadenopatia, hepatosplenomegalia, gorączka oraz martwicze zapalenie skóry w miejscu ukąszenia.9

Rozpoznanie

Rozpoznanie zespołu skeeter opiera się na wywiadzie i badaniu przedmiotowym. Najważniejszymi informacjami są czas, który upłynął od momentu ekspozycji na ukąszenie komara, oraz występowanie charakterystycznych swędzących, nadmiernie ucieplonych, rumieniowych zmian na skórze w miejscu ukąszenia.

W tym czasie istnieje możliwość oceny swoistych IgE, IgG1, IgG3 oraz IgG4 śliny komara. Odnotowuje się znaczącą zależność między stężeniem specyficznych immunoglobulin a wiekiem ukąszonego. Zależność ta osiąga szczyt między pierwszym a szóstym miesiącem życia, obniża się zaś, począwszy od piątego roku życia.10

Ze względu na koszt i czasochłonność badania immunoenzymatyczne są wykorzystywane tylko w badaniach klinicznych. Oznacza się wówczas stężenie swoistych IgE oraz podklas immunoglobuliny G specyficznych dla alergenów obecnych w ślinie Aedes vexans.11 Standardowo stosowane punktowe testy skórne z alergenami poszczególnych gatunków komarów są praktycznie niedostępne ze względu na brak standaryzacji. Próba prowokacyjna z żywym owadem jest przeciwwskazana z uwagi na duże ryzyko przenoszenia chorób przez „dzikie” szczepy komarów oraz możliwość wystąpienia innych ostrych reakcji alergicznych po ukąszeniu przez owada.12

Różnicowanie

Diagnostyka różnicowa zmian skórnych po ukąszeniu przez komary powinna przede wszystkim obejmować bakteryjne zapalenie tkanki łącznej (cellulitis) oraz duże lokalne reakcje skórne na ukąszenia i użądlenia innych owadów.

Należy pamiętać, że typowe dla reakcji alergicznych występujących po ukąszeniu przez komary jest pojawienie się zmian w ciągu kilku godzin, w odróżnieniu od kilku dni, jak przy nadkażeniach bakteryjnych. Zapalenie skóry i tkanki łącznej jest spowodowane uszkodzeniem skóry w wyniku wielokrotnego drapania swędzącego miejsca, a następnie wtórnego jej nadkażenia, najczęściej przez takie szczepy bakterii jak Staphylococcus aureusStreptococcus pyogenes. W przypadku zapalenia skóry i tkanki łącznej objawy pojawiają się po kilku dniach i są znacznie bardziej nasilone, obserwuje się silne zaczerwienienie skóry przybierające odcień purpurowy oraz ból i pieczenie. Oprócz tego początkowo mogą wystąpić objawy ogólnoustrojowe, np. ból głowy, nudności, powiększenie węzłów chłonnych, dreszcze i wysoka gorączka.13

W przypadku zmian skórnych spowodowanych ukąszeniem przez owady w różnicowaniu należy brać pod uwagę lokalizację zmian, porę roku, miejsce oraz przede wszystkim możliwość ukłucia różnych stawonogów: meszek, komarów, pcheł, obrzeżków, gąsienic. W przypadku komarów na ich atak jesteśmy najbardziej narażeni w okresie wiosenno-letnim, na terenach podmokłych, bagiennych oraz w pobliżu wód stojących (oczka wodne, jeziora, stawy). Zmiany skórne zlokalizowane są na odsłoniętych częściach ciała, rzadko w okolicy owłosionej skóry głowy. Ukąszenia komarów są bezbolesne, w porównaniu z bolesnymi użądleniami pszczół, os, szerszeni i czerwonych mrówek.14 W przypadku lokalizacji zmian w obrębie owłosionej skóry należy zawsze brać pod uwagę możliwość wszawicy. W różnicowaniu należy także rozważyć roztocze, takie jak świerzb (charakterystycznym objawem jest świąd nasilający się w nocy, po kąpieli na skutek rozgrzania i uczynnienia świerzbowców oraz pojawienie się norek świerzbowcowych w skórze) czy nużeńce (Demodex folliculorum) pasożytujące w obrębie rzęs, wywołujące zapalenie skóry w obrębie oczodołów, w tym zapalenie brzegów powiek i gruczołów łojowych.

Poza wyżej wymienionymi opisane reakcje skórne mogą być spowodowane przez ukąszenia meszek, muszek owocowych, much domowych, gąsienic motyli (erucism, m.in. krupówki rudnicy, prządki wędrownej).15

Leczenie

Leczenie ma na celu zmniejszenie odczynu zapalnego powstałego w wyniku ukąszenia przez owady. W celu złagodzenia obrzęku i świądu stosuje się miejscowe leki przeciwhistaminowe I generacji (dimetynden) lub leki przeciwhistaminowe II generacji podawane doustnie.16 W przypadku nasilonych zmian skórnych powyżej 10 cm średnicy i bardzo intensywnie swędzących zaleca się stosowanie glikokortykosteroidów miejscowych o silnym działaniu, np. 0,1% mometazonu w postaci maści lub kremów, 2 razy na dobę przez 5 do 10 dni.17 W ciężkich reakcjach alergicznych przebiegających z nasilonym obrzękiem, powodującym zaburzenia widzenia, uniemożliwiającym spożywanie pokarmów lub też ograniczającym ruchomość kończyn zaleca się stosowanie glikokortykosteroidów ogólnoustrojowo, np. prednizonu w dawce 1 mg/kg m.c. (maksymalnie do 50 mg) przez 5 do 10 dni.

Wspomagająco można stosować środki zawierające kamforę, mentol, dekspantenol, alantoinę, nafazolinę i antazolinę oraz inne preparaty stosowane miejscowo w łagodzeniu objawów po ukąszeniu przez komary.

Nowością są aparaty elektroniczne do leczenia skoncentrowanym ciepłem miejsc na skórze po ukłuciu przez owady oraz oparzeń powstałych w wyniku dotknięcia meduzy lub pokrzywy. Mechanizm działania polega na miejscowym aplikowaniu dawki ciepła o temperaturze 50°C, która powoduje częściowy rozpad składników jadu owadów i wstrzymanie wydzielania histaminy.18

Standardowo nie zaleca się stosowania antybiotyków miejscowych ani ogólnoustrojowych. Wyjątek stanowi podejrzenie rozwoju infekcji o etiologii bakteryjnej, w wyniku nadkażenia uszkodzonej skóry w miejscu drapania.

Profilaktyka

Profilaktyka reakcji alergicznych po ukąszeniu przez komary powinna przede wszystkim obejmować usunięcie czynnika wywołującego oraz profilaktyczne stosowanie leków przeciwhistaminowych II generacji.