Choroby metaboliczne

Przydatność podstawowych badań laboratoryjnych w diagnostyce wrodzonych wad metabolizmu

dr n. med. Joanna Taybert

Poradnia Chorób Metabolicznych, Instytut Matki i Dziecka, Warszawa

Adres do korespondencji: dr n. med. Joanna Taybert, Poradnia Chorób Metabolicznych IMID, ul. Kasprzaka 17a, 01-211 Warszawa; joanna.taybert@imid.med.pl

Potwierdzenie rozpoznania wrodzonej wady metabolizmu wymaga badań wysokospecjalistycznych, jednak już wyniki podstawowych badań laboratoryjnych, wzbogacone o badanie podmiotowe i przedmiotowe, mogą w znacznym stopniu ukierunkować dalszą – często pilną – diagnostykę. Wyniki badań, takich jak stężenie glukozy, amoniaku, kwasu mlekowego, aktywności transaminaz i CPK oraz wykazanie kwasicy lub ketonurii, są podstawą do prowadzenia dalszej diagnostyki specjalistycznej.

Wprowadzenie

Potwierdzenie rozpoznania wrodzonej wady metabolizmu wymaga wykonania wysokospecjalistycznych, najczęściej czasochłonnych badań enzymatycznych, biochemicznych lub molekularnych. Podejrzenie wrodzonej wady metabolizmu często jest wysuwane na podstawie obrazu klinicznego choroby (w tym jej dynamiki) czy wyniku badania obrazowego, ale wielokrotnie jest ono rezultatem analizy wyników badań podstawowych.1-4 Artykuł ten jest zatem poświęcony przydatności podstawowych badań laboratoryjnych dostępnych w większości laboratoriów w diagnostyce wrodzonych wad metabolizmu.

Wrodzone wady metabolizmu (IEM – inborn errors of metabolism) należą do chorób rzadkich. Od 1908 roku, kiedy sir Archibald Garrod wprowadził pojęcie IEM, opisując pierwsze cztery choroby, w przypadku których podejrzewał wrodzony charakter, mający podłoże w nieprawidłowych przemianach w organizmie, ich liczba wzrosła do ponad tysiąca. Sir Archibald Garrod swoje wnioski oparł na analizie wywiadu rodzinnego oraz obserwacji ciemnienia moczu u niektórych członków rodzin obciążonych alkaptonurią. Były to proste narzędzia diagnostyczne, ale badanie podmiotowe (uwzględniające wywiad rodzinny) nadal pozostaje u podstaw diagnostyki lekarskiej i nie straciło swojej mocy.1

IEM są coraz częściej rozpoznawane, a część z nich (choć nadal nieduża) może być efektywnie leczona. Przykładem niebudzącym wątpliwości jest fenyloketonuria, która wymaga wczesnej diagnostyki, co z kolei stanowi podstawę wprowadzenia badań przesiewowych noworodków. Obecnie zakres chorób (w tym IEM) objętych badaniami przesiewowymi noworodków rośnie i zależy od kraju.4 W Polsce od 2014 roku wszystkie rodzące się noworodki są poddawane badaniu przesiewowemu obejmującemu analizę profilu aminokwasów i acylokarnityn w suchej kropli krwi metodą tandemowej spektrometrii mas (MS/MS), tj. badaniu potencjalnie wykrywającemu ok. 40 zaburzeń metabolizmu. Mamy nadzieję, że ułatwi to i przyspieszy diagnostykę wielu IEM, zwłaszcza tych, w których rokowanie zależy od wczesnego włączenia odpowiedniego leczenia.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Gazometria, jonogram

Występowanie alkalozy oddechowej u pacjenta z hiperamonemią sugeruje jako jej przyczynę zaburzenia cyklu mocznikowego (w przeciwieństwie do acydurii organicznych przebiegających z [...]

Kwas mlekowy

Mniej zależny od okoliczności zewnętrznych, a co za tym idzie – stanowiący źródło wiarygodnego wyniku stężenia kwasu mlekowego, jest płyn mózgowo-rdzeniowy. [...]

Morfologia, stężenie żelaza

Nieprawidłowości w morfologii krwi występujące w IEM raczej nie dominują w obrazie poszczególnych zaburzeń, są one jednak istotnym elementem choroby, na [...]

Transaminazy, kinaza fosfokreatynowa

Wiele z IEM przebiega z szeroko rozumianą hepatopatią, w tym niektóre z niewydolnością wątroby. Rozpoznanie niewydolności wątroby u niemowlęcia nakazuje wykonanie [...]

Koagulogram

Koagulopatia towarzyszyć może wszystkim chorobom (w tym IEM) przebiegającym z niewydolnością wątroby. Chorobami z grupy IEM, w których zaburzenia krzepnięcia mogą [...]

Ketony

Wytwarzanie ketonów przez organizm jest typową adaptacją do procesu głodzenia. Nawet znaczna ketonuria nie dziwi u dziecka przyjmowanego do szpitala w [...]

Glukoza

Utrzymanie normoglikemii jest jednym z podstawowych zadań organizmu. Tendencja do hiperglikemii występuje w pojedynczych IEM i wynika z insulinooporności. Zdecydowanie częściej [...]

Amoniak

Duże stężenie amoniaku dla większości lekarzy jest niezaprzeczalnym parametrem niewydolności wątroby, a co za tym idzie – wskazania do jego oznaczania [...]

Cholesterol, triglicerydy

Z powodu częstego występowania hipercholesterolemii rodzinnej cholesterol całkowity jest parametrem często oznaczanym przez lekarzy rodzinnych w ramach badań okresowych/kontrolnych. Jego zwiększone [...]

Kwas moczowy

Nieprawidłowe stężenia kwasu moczowego występują w pierwotnych i wtórnych zaburzeniach przemiany puryn. Wykazanie dużego stężenia kwasu moczowego u dziecka z postępującą [...]

Proteinuria, glukozuria

Badanie ogólne moczu jest łatwo dostępne, wykonywane często przy niejasnych objawach u dziecka. Poza ketonurią uwagę powinna zwrócić stała czy nawracająca [...]

Monitorowanie IEM

Poszczególne z powyższych parametrów będą również przydatne w monitorowaniu stanu klinicznego i efektywności leczenia u pacjentów z już rozpoznanymi IEM hospitalizowanych [...]

Podsumowanie

Potwierdzenie rozpoznania wrodzonej wady metabolizmu wymaga badań wysokospecjalistycznych, jednak już wyniki laboratoryjnych badań podstawowych, zwłaszcza wzbogacone o wywiad chorobowy i rodzinny [...]