dr n. med. Magdalena Nehring-Gugulska

lek. dent. Małgorzata Helon

lek. Karolina Chojnacka-Przekwas

Karmienie piersią jest standardem w żywieniu niemowląt i małych dzieci. Powszechnie znane jest jego korzystne działanie na zdrowie matki i dziecka. Jednak jego wpływ na zdrowie jamy ustnej – zwłaszcza po 12 m.ż. – wciąż budzi kontrowersje.

Próchnica wczesnego dzieciństwa – definicja i znaczenie

Próchnica jest chorobą twardych tkanek zęba, a za jej rozwój odpowiada obecna w jamie ustnej bakteria Streptococcus mutans przekształcająca cukier z pożywienia w kwas, którego działanie niszczy szkliwo zęba i prowadzi do powstania ubytków.

Próchnica wczesnego dzieciństwa (ECC – early childhood caries) jest definiowana jako obecność jednego lub więcej zębów mlecznych z próchnicą – usuniętych z jej powodu lub wypełnionych – u dzieci <6 r.ż. Jej ciężka forma (S-ECC – severe early childhood caries) charakteryzuje się szybkim i gwałtownym przebiegiem próchnicy, często atakując powierzchnie gładkie zębów, co prowadzi do destrukcji korony, pulpopatii i zmian zapalnych w tkankach okołowierzchołkowych.

Próchnica to najczęstsza przewlekła choroba jamy ustnej u dzieci do 3 r.ż. i jest rozpoznawana u ponad połowy polskiej populacji w tym przedziale wiekowym, a na świecie problem ten dotyczy 60-90% dzieci w wieku szkolnym¹. Jednocześnie warto zauważyć, że zdecydowana większość polskich dzieci w okresie ząbkowania nie jest już karmiona piersią, a po 12 m.ż. mleko matki otrzymuje od 11,2 do 17 % dzieci i liczba ta zmniejsza się z każdym miesiącem życia². Etiologia próchnicy jest wieloprzyczynowa, dlatego pojedynczy czynnik nie może zainicjować procesu próchnicowego u dziecka, ale cały ich zespół, co przedstawiono w tabeli 1. Choroba próchnicowa nie jest chorobą dziedziczną, lecz rodzinną.

Tabela 1. Czynniki etiologiczne próchnicy (opr. M. Helon)

Kariogenność mleka kobiecego na tle innych płynów

Mleko matki lub, w razie jego niedoboru, mleko modyfikowane stanowią podstawę diety dziecka do ok. 6 m.ż., kiedy rozpoczyna się jej rozszerzanie o pokarmy stałe. W drugim półroczu mleko pokrywa 55-75% zapotrzebowania kalorycznego, a w 2 r.ż. ok. 40%³. W 2 r.ż. dziecko może otrzymywać pełne mleko krowie. Nie rekomenduje się tzw. mlek roślinnych⁴. Warto spojrzeć szerzej na płyny stosowane w diecie dzieci i stopień ich kariogenności, aby udzielać rodzicom rzetelnych informacji w celu profilaktyki ECC. W tabeli 2 zestawiono płyny wg wzrastającego ryzyka i zastosowania^5-9.

Tabela 2. Kariogenność wybranych płynów w kontekście ryzyka próchnicy (opr. M. Helon na podstawie poz. 7 piśmiennictwa)^1-5

W ostatnich latach pojawiają się liczne prace przedstawiające wyniki badań dotyczących kariogenności napojów podawanych niemowlętom w porównaniu z właściwościami mleka kobiecego. Celem pracy opublikowanej w 2023 r.¹⁰ było porównanie kariogenności mleka kobiecego (HBM – human breast milk), mleka krowiego i mieszanek mlecznych dla niemowląt (preparaty: Lactogen 2 i Dexolac 4)¹⁰.

W badaniu wzięło udział 90 dzieci w wieku 1-4 lat losowo wybranych na podstawie rodzaju spożywanego mleka i podzielonych na pięć grup: I – HBM, II – mleko krowie, III – mleko bawole, IV – Lactogen 2 (następujące po mleku początkowym mleko modyfikowane [follow-up formula], przeznaczone dla niemowląt po 6 miesiącu życia – do 12 miesiąca) i V – Dexolac 4 (sproszkowane mleko następne [follow-up formula], przeznaczone dla dzieci w wieku od 18 do 24 miesięcy). Oceniono 3 parametry: pH śliny, pH płytki nazębnej i liczbę S. mutans. U dzieci zmierzono wyjściowe pH śliny, pobrano próbkę płytki nazębnej przed karmieniem, a następnie karmiono je mlekiem. Drugą próbkę pobrano po 45 min karmienia, a trzecią po 3 godz. od pobrania drugiej próbki. Zebrane próbki płytki nazębnej oceniono pod kątem pH płytki nazębnej i wysłano do laboratorium mikrobiologicznego, gdzie hodowano je na agarze z krwią. Porównania międzygrupowego dokonano za pomocą jednokierunkowej analizy wariancji (ANOVA – analysis of variance) i testu Tukeya. Porównania wewnątrzgrupowego dokonano za pomocą jednokierunkowej analizy wariancji i testu Bonferroniego.

Nie stwierdzono statystycznie istotnej różnicy w porównaniach pH śliny wewnątrz i między grupami. Jednak w odniesieniu do pH płytki nazębnej istnieje statystycznie istotna różnica w drugiej próbce w grupach III, IV i V. W grupach IV i V zaobserwowano wzrost liczby jednostek tworzących kolonie S. mutans w próbkach płytki nazębnej w porównaniu z wartościami wyjściowymi w trzeciej próbce.

W cytowanym badaniu Lactogen 2 i Dexolac 4 wykazały większą aktywność kariogenną, mleko bawole było umiarkowanie kariogenne, natomiast mleko matki (HBM) i krowie wykazały najmniejszą kariogenność.

Biorąc pod uwagę ograniczenia badania, można wyciągnąć następujące wnioski: zmiany pH śliny, pH płytki nazębnej i jednostek tworzących kolonie S. mutans po karmieniu różnymi rodzajami mleka, oceniane jako czynniki ryzyka, wskazują na związek między karmieniem mlekiem modyfikowanym a rozwojem próchnicy u dzieci.