Celem badania Pradhan i wsp.¹¹ było porównanie tworzenia biofilmu S. mutans, kwasogenności i zdolności buforujących mleka: ludzkiego, krowiego, słodzonego krowiego i modyfikowanego. Wyniki badania wykazały, że zwykłe mleko krowie i mleko ludzkie były jedynie nieznacznie próchnicotwórcze. Pokarm kobiecy wykazywał niską kwasogenność biofilmu, ograniczony rozwój biofilmu i zmniejszoną pojemność buforową, podczas gdy mleko krowie wykazywało intensywne tworzenie biofilmu, niską kwasogenność biofilmu i zwiększoną pojemność buforową. Mleko modyfikowane miało tendencję do bycia bardziej próchnicotwórczym niż mleko ludzkie i krowie ze względu na znaczną produkcję biofilmu, wysoką kwasogenność i niską pojemność buforową. Słodzone mleko krowie, mimo że wykazywało zwiększoną pojemność buforową, charakteryzowało się najwyższym poziomem tworzenia biofilmu i kwasogenności biofilmu w porównaniu z innymi rodzajami mleka. W cytowanym przez Kobylińską i wsp.¹² badaniu Erickson i Mahzari sprawdzano również oddziaływanie mleka ludzkiego z 10% sacharozą na sproszkowane szkliwo w warunkach inkubacji. Zmiany próchnicowe zaobserwowano wcześniej niż przy ekspozycji wyłącznie na sacharozę.

Wspomniane wyżej wyniki badań wyraźnie wskazują, że mleko w obecności cukru prawdopodobnie doprowadzi do wzrostu zapadalności na choroby zębów. Dlatego kluczowe jest edukowanie rodziców na temat rosnącego ryzyka związanego z podawaniem dziecku węglowodanów przy jednoczesnym podawaniu jakiegokolwiek rodzaju mleka. Warto wziąć pod uwagę, że eksperymenty przeprowadzono bez obecności śliny. Ślina pełni u dzieci funkcje ochronne wobec ECC poprzez oczyszczanie, buforowanie, remineralizację i działanie antybakteryjne. Gdy jej przepływ spada – zwłaszcza nocą – ryzyko próchnicy rośnie. Biorąc pod uwagę korzystne właściwości remineralizujące śliny w warunkach in vivo, nie można pomijać jej wpływu na profilaktykę próchnicy.

Czynniki ryzyka ECC – kontekst pediatryczny i środowiskowy

Mikrobiologia i kolonizacja jamy ustnej

W etiologii ECC kluczową rolę odgrywa wczesna kolonizacja jamy ustnej przez bakterie kariogenne, przede wszystkim S. mutans (inicjacja zmian) oraz Lactobacillus spp. i Actinomyces spp. (obecne w aktywnych zmianach)¹³. Im wcześniej dochodzi do zasiedlenia wyżej wymienionymi bakteriami, tym większe ryzyko rozwoju zaawansowanych zmian próchnicowych. Transmisja może mieć charakter:

• wertykalny (od rodzica/opiekuna do dziecka poprzez wymianę śliny, np. oblizywanie smoczka lub łyżeczki, wspólne używanie szczoteczki)
• horyzontalny (między rodzeństwem lub rówieśnikami, np. za pośrednictwem wspólnych zabawek).

Bakterie kariogenne niszczą szkliwo poprzez produkcję kwasów w wyniku metabolizowania cukrów obecnych w diecie.

Dieta i nawyki żywieniowe

Nieprawidłowe nawyki żywieniowe, zwłaszcza podawanie produktów i napojów dosładzanych, należą do głównych czynników sprzyjających rozwojowi próchnicy. Kluczowe znaczenie ma częstotliwość spożycia cukrów – ich ilość nie jest, wbrew pozorom, najważniejsza. Częste ekspozycje uniemożliwiają skuteczną remineralizację szkliwa¹³.

Regularne przyjmowanie słodzonych leków (syropy, granulki homeopatyczne) między posiłkami lub przed snem zwiększa ryzyko próchnicy¹³. Pozostałości tych preparatów utrzymują się na powierzchni zębów przez całą noc, sprzyjając aktywności bakterii próchnicotwórczych w warunkach ograniczonego wydzielania śliny.

Higiena jamy ustnej

Im dłużej bakterie kariogenne mają dostęp do cukrów, tym większe jest ryzyko rozwoju ECC. Regularne mycie zębów usuwa resztki pokarmowe i ogranicza substrat dla drobnoustrojów, zmniejszając tym samym ryzyko choroby. Mycie zębów rzadziej niż 2 razy dziennie istotnie zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia ECC¹⁴.

W ostatnich latach rośnie liczba rodziców rezygnujących z past z fluorem, najczęściej z obawy przed przedawkowaniem. W takich przypadkach warto udzielać rzetelnej porady, opartej na danych popartych badaniami,. Mycie zębów pastą z fluorem jest bezpieczne i zalecane także u najmłodszych dzieci, pod warunkiem nadzoru rodzica – większość przypadków przedawkowania związków fluoru wynika z przypadkowego spożycia dużej ilości pasty¹⁵.

Badania wskazują ponadto na dodatnią korelację pomiędzy stosowaniem past bez fluoru¹⁴ oraz nieregularnymi wizytami u stomatologa¹³ a występowaniem próchnicy wczesnodziecięcej.

Jeśli dziecko jest karmione piersią po ukończeniu 12 m.ż., warto odbywać regularne wizyty u lekarza dentysty – ich niezbędnymi elementami są: badanie jamy ustnej, udzielenie konsultacji dotyczącej prewencji, zaleceń dietetycznych (szczególnie spożycia cukrów prostych w dzień i w nocy), higieny jamy ustnej oraz stosowania past do zębów z fluorem¹³.

Rekomendacje dla lekarzy dentystów:

• karmienie piersią jest korzystne dla zdrowia dziecka i matki. Skracanie go wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wielu chorób, a nagłe odstawienie jest ogromnym stresem dla dziecka i matki
• długie karmienie piersią nie powinno być traktowane jako samodzielny czynnik ryzyka ECC
• ocena ryzyka ECC musi uwzględniać higienę, dietę i inne czynniki predysponujące
• informacje dla rodziców należy przekazywać z poszanowaniem ich wyborów dotyczących żywienia ich dziecka
• zalecenia dla rodzin powinny obejmować:
  • stałą opiekę stomatologiczną nad kobietą w ciąży oraz w okresie laktacji
  • prawidłową higienę osób najbliższych z otoczenia dziecka w okresie ząbkowania
  • regularne kontrole stomatologiczne (od 12 m.ż.)
  • szczotkowanie zębów 2 × dziennie pastą z fluorem
  • edukację dotyczącą ochronnego wpływu mleka kobiecego na jamę ustną.

Czynniki środowiskowe i społeczne

Występowanie próchnicy u innych członków rodziny zwiększa ryzyko ECC u dziecka zarówno poprzez transmisję drobnoustrojów, jak i wpływ na kształtowanie nawyków higienicznych i żywieniowych. Dodatkowe czynniki ryzyka to:

• nieregularna higiena jamy ustnej
• niestosowanie past z fluorem
• nadwaga
• niskie wykształcenie
• niski status socjoekonomiczny
• ekspozycja na dym tytoniowy (palenie przez matkę, bierne palenie)
• poród przez cięcie cesarskie^13,14.